Bronisze: dwór Moszczeńskich i bitwa 1831 roku
Bronisze pod Ożarowem: pole bitwy powstania listopadowego z 1831 roku, dwór rodziny Moszczeńskich i park imienia profesora SGGW.
Województwo
Wszystkie opisywane na blogu miasta zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Bronisze pod Ożarowem: pole bitwy powstania listopadowego z 1831 roku, dwór rodziny Moszczeńskich i park imienia profesora SGGW.
Dwór w Gołaszewie pod Ożarowem: dziewiętnastowieczny dwór projektu Józefa Dietricha z ośmioboczną salą pod kopułą i malowidłami, park i dawny spichlerz.
Dwór w Ożarowie Mazowieckim (Dworek Reicherów): tu w nocy z 2 na 3 października 1944 podpisano akt kapitulacji Powstania Warszawskiego. Historia i właściciele.
Dwór w Pilaszkowie pod Ożarowem: uratowany z ruiny, od 1995 mieści Muzeum Dworu Polskiego. Przed bramą cmentarz żołnierzy Bitwy Ołtarzewskiej 1939.
Co zobaczyć w Ożarowie Mazowieckim: pałac Marconiego w Płochocinie, dwór Kronenbergów, orientalny dwór w Gołaszewie i wianek podwarszawskich majątków.
Pałac w Duchnicach pod Ożarowem: zbudowany w 1867 dla browarnika Jana Henryka Klawego, później zarządzany przez Antoniego Szymborskiego, dziadka noblistki.
Pałac w Płochocinie pod Ożarowem: neorenesansowa willa włoska projektu Henryka Marconiego, majątek Janaszów, folwark ze spichlerzem i kuźnią.
Willa Wilśniaczek w Ożarowie Mazowieckim: dworkowa willa z 1930 roku, pamiątka spółki Miasto-Ogród, jej właściciele i powojenni lokatorzy.
Dworzec kolejowy w Pionkach z 1925 roku, zbudowany w stylu dworkowym. Do 1933 roku stacja nosiła nazwę Zagożdżon i to jej zmiana przemianowała całe miasto.
Kasyno urzędnicze w Pionkach: kino, na scenie którego śpiewał Kiepura, a dziś jedyne w Polsce muzeum czarnej płyty. Historia budynku z lat 1928–1930.
Kościół św. Barbary w Pionkach: świątynia robotników wytwórni prochu, projektu Stefana Szyllera, wzniesiona w latach 1928–1932. Historia parafii i budowy.
Co zobaczyć w Pionkach, mieście zbudowanym od zera wokół międzywojennej wytwórni prochu: kasyno z kinem, kościół św. Barbary, wille dyrektorów i dworzec.
Wille dyrektorów wytwórni prochu w Pionkach: neobarokowa willa Jana Prota, dziś biblioteka, i pałacyk dyrektora technicznego w stylu włoskiego neorenesansu.
Co zobaczyć w Milanówku, podwarszawskim mieście-ogrodzie: wille w sosnowych ogrodach, neogotycki zameczek Hosera, park Turczynek i kościół z sercem Chopina.
Kościół św. Jadwigi w Milanówku wznieśli letnicy w latach 1910–1912. Na plebanii przez rok wojny przechowywano urnę z sercem Fryderyka Chopina.
Stare wille Milanówka: bliźniacze domy malarza Maruszewskiego, willa Potęga z 1909 roku, Edmundowo, Sosnowica z herbem i Modzelin adwokata z rzeźbami żab.
Turczynek w Milanówku to dwie bliźniacze wille w kilkuhektarowym parku, wzniesione dla zamożnych rodzin z Warszawy. Kto je zbudował, źródła podają różnie.
Willa Borówka w Milanówku, zwana willą Hosera, to ceglany zameczek z wieżą, wzniesiony w 1904 roku dla warszawskiego ogrodnika z rodziny Bracia Hoser.
Willa Nasza w Milanówku to willa z 1911 roku, w której w marcu 1945 roku odbyła się ostatnia narada władz Polskiego Państwa Podziemnego.
Willa Spokojna w Milanówku to willa z betonowych bloczków z lat około 1910, którą postawił architekt Zygmunt Skrobański, wnuk Stanisława Moniuszki.
Willa Waleria w Milanówku, zbudowana przez aktora Rufina Morozowicza, stała się domem i pracownią rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego.
Willa Zosin w Milanówku powstała w 1911 roku jako pensjonat, a wkrótce mieściła żeńską szkołę, w której uczono się na świeżym powietrzu.
Zespół carskich koszar przy ulicy Makowskiej w Przasnyszu z lat 1902–1912. Zdobyty w 1918 roku przez Polską Organizację Wojskową, do dziś wojskowy.
Cmentarz żydowski przy ulicy Leszno w Przasnyszu z lapidarium z ocalałych macew. Historia społeczności, która pod koniec XIX wieku stanowiła ponad połowę miasta.
Co zobaczyć w Przasnyszu: dwa gotyckie klasztory rodziny Kostków, fara z chrztu świętego, carskie koszary, kolejka wąskotorowa i rynek odbudowany po I wojnie.
Modernistyczny Dom Sportowy w Przasnyszu z lat 1930–1934, którego kamień węgielny wmurował prezydent Ignacy Mościcki. Dziś Miejski Dom Kultury, w rejestrze zabytków.
Kamienice przy Rynku w Przasnyszu, wzniesione w latach 20. XX wieku po zniszczeniach I wojny, według planu regulacyjnego Saskiego i Tołłoczki. Modernistyczne fasady.
Barokowy kościół i klasztor sióstr w Przasnyszu z lat 1609–1616. Tu żyła błogosławiona Maria Teresa Kowalska, wywieziona z całą wspólnotą do obozu w Działdowie.
Wąskotorowa kolej w Przasnyszu, zbudowana przez wojsko w 1915 roku. Dworzec z 1930 roku i stalowy most na Węgierce po dawnej Mławskiej Kolei Wąskotorowej.
Kościół świętego Jakuba i Anny w Przasnyszu, jeden z najpóźniejszych gotyckich w Polsce, ukończony w 1618 roku z fundacji Kostków. Dziś opiekują się nim pasjoniści.
Gotycka fara w Przasnyszu z lat 1474–1485, dzwonnica z przełomu XV i XVI wieku, kaplice Kostków i chrzest świętego Stanisława. Najstarszy zabytek miasta.
Co zobaczyć w Konstancinie-Jeziornie: wille dawnego letniska pod Warszawą, dom pisarza Żeromskiego, uzdrowisko i fabryczna Jeziorna z papiernią Mirków.
Dom Artystów Weteranów Scen Polskich w Skolimowie: dom aktorów zbudowany przez ZASP w 1927 roku dla emerytowanych artystów, działa do dziś.
Hugonówka w Konstancinie: pensjonat i pierwszy zakład przyrodoleczniczy Hugona Seydla z 1902 roku, od którego zaczęło się uzdrowisko nad Jeziorką.
Kolej Wilanowska pod Warszawą: wąskotorówka, która dowoziła letników do Konstancina, oraz jej ślady: parowozownia w Chylicach i dworzec w Klarysewie.
Papiernia w Jeziornie pod Konstancinem: fabryka papieru z rodowodem sięgającym XVIII wieku, osada robotnicza Mirków, kino, dom dyrekcji i Stara Papiernia.
Dawna pensja Pawlickiej przy Słonecznej w Konstancinie: szkoła z 1911 roku prowadzona przez metodystów, potem ochronka i dom dziecka.
Willa Maryla przy Sienkiewicza 19 w Konstancinie: jeden z pierwszych pensjonatów letniska, dzieło Józefa Piusa Dziekońskiego, i plan jej ratunku.
Willa Świt w Konstancinie: dom, w którym Stefan Żeromski napisał „Przedwiośnie”, jego historia od 1920 roku i muzeum pisarza przy ulicy Żeromskiego.
Przewodnik po zabytkowych willach Konstancina: willa Pod Dębem, domy, które architekci zbudowali sobie sami, wille piwowarów i drewniana Leśniczówka.
Konstancińskie wille i ich lokatorzy: filozof Tatarkiewicz, historyk Halecki, poeci Gajcy i Stroiński, pisarz Choromański i feministka Kuczalska-Reinschmit.
Garnizon carski w Sierpcu zostawił po sobie cerkiew, łaźnię pułkową, maneż i koszary. Ślad rosyjskiej kawalerii, która na dwadzieścia lat rozłożyła się w mieście i odmieniła jego architekturę.
Klasztor benedyktynek w Sierpcu i sanktuarium Matki Bożej Sierpeckiej: gotycki kościół na wzgórzu Loret, cudowna figura sprzed sześciu wieków i dzwonnica, która niejeden dzwon przeżyła.
Kościół farny w Sierpcu pod wezwaniem świętych Wita, Modesta i Krescencji: gotycko-barokowa świątynia z XV wieku, fundacja Sieprskich, z kaplicą grobową dawnych właścicieli miasta.
Kościół św. Stanisława Kostki w Sierpcu zbudowali w 1913 roku miejscowi ewangelicy. Po wojnie katolicki, dziś neogotycki, jest jedyną pamiątką po protestanckiej społeczności miasta.
Lamus dworski w Sierpcu, zwany Kasztelanką, to drewniany budynek na piwnicach o trzy wieki od niego starszych, z odwróconym dachem polskim, jakiego nie ma nigdzie indziej w Polsce.
Co zobaczyć w Sierpcu: wzgórze benedyktynek z cudowną figurą, ślady carskiego garnizonu, dworzec w stylu dworkowym, drewniane domy i skansen za miastem.
Zabytkowe domy Sierpca to miasto w połowie drewniane, w połowie murowane: zrębowe chałupy z ozdobną wnęką wokół drzwi i ceglane kamienice czynszowe ze sklepami na parterze.
Cmentarz żydowski w Gostyninie przy ulicy Gościnnej: ślad społeczności, która była niemal jedną trzecią miasta, i ośrodka chasydyzmu cadyka Jechiela Meira Lipszyca.
Co zobaczyć w Gostyninie: zamek książąt mazowieckich, w którym zmarł rosyjski car, klasycystyczny Rynek odbudowany po pożarze i trzy cmentarze trzech społeczności.
Dworzec kolejowy w Gostyninie z lat 1922–1924: okazały budynek z neobarokowymi szczytami, wieża ciśnień i domy kolejarzy, postawione, gdy kolej przyszła tu późno.
Kaplica świętego Jakuba w Gostyninie: neogotycka świątynia z lat 1883–1886 na cmentarnym wzgórzu, w miejscu najstarszego kościoła miasta, fundacji Higersbergerów.
Gmach Liceum im. Kościuszki w Gostyninie z początku XX wieku: od carskiej szkoły miejskiej przez polskie gimnazjum pastora Schmidta po dzisiejsze liceum.
Pałac w Ratajach pod Gostyninem: klasycystyczna siedziba Higersbergerów, rodziny, która obdarowała miasto gruntem pod cmentarze i ufundowała kaplicę św. Jakuba.
Zamek w Gostyninie: warownia książąt mazowieckich, w której w 1612 roku zmarł zdetronizowany car Rosji Wasyl Szujski, dziś odbudowana jako hotel.
Co zobaczyć w Garwolinie: neobarokowa kolegiata Dziekońskiego, pierzeje drewnianych domów przy Senatorskiej i Polskiej, dwór w Miętnem i spichlerz w Sulbinach.
Dwór w Miętnem pod Garwolinem postawił w latach 1840–1842 pułkownik Staniukowicz. Gościł Piłsudskiego, a od 1924 roku mieścił szkołę rolniczą.
Drewniane domy w Garwolinie: parterowe chałupy z bali przy Senatorskiej, Polskiej i Młyńskiej, z metrykami od lat 80. XIX wieku po lata 30. XX.
Kolegiata w Garwolinie: neobarokowa bazylika Józefa Piusa Dziekońskiego z lat 1890–1909, wzniesiona po pięciu wcześniejszych świątyniach, które trawił ogień i wojny.
Mini-muzeum Garwolina mieści się w drewnianym domu z 1924 roku przy Senatorskiej 39. Fotografie, mapy i dokumenty miasta zebrali miejscowi pasjonaci historii.
Najstarszy dom w Garwolinie stoi przy Sienkiewicza 19. Drewniana chałupa, którą jedni datują na początek XIX wieku, inni cofają do XVIII stulecia.
Spichlerz w Sulbinach pod Garwolinem to murowany magazyn z około 1835 roku, ostatni ślad dworu Orłowskich. Wokół rozciąga się dawny park, dziś szpitalny.
Co zobaczyć w Pułtusku: zamek biskupów płockich nad Narwią, renesansowa kolegiata ze sklepieniem pułtuskim i jeden z najdłuższych brukowanych rynków w Europie.
Kamienice w Pułtusku: rynkowe domy z XVIII i XIX wieku, dawna siedziba władz powiatu, prawosławna kaplica w Domu Organika i biblioteka Lelewela.
Kolegiata Zwiastowania NMP w Pułtusku: gotycka fundacja biskupa Giżyckiego, renesansowa przebudowa Jana Baptysty z Wenecji i słynne sklepienie pułtuskie.
Kolegium jezuickie w Pułtusku: jedna z największych szkół dawnej Rzeczypospolitej, ksiądz Piotr Skarga za katedrą i podziemia Wzgórza Abrahama.
Kościół śś. Piotra i Pawła w Pułtusku: pojezuicka świątynia z przełomu XVII i XVIII wieku, ufundowana przez biskupów płockich i kanoników pułtuskich.
Garnizon w Pułtusku: rosyjskie koszary artylerii z końca XIX wieku przy Alei Wojska Polskiego, podmiejski fort Lipniki i schrony bojowe z 1939 roku.
Meteoryt pułtuski: deszcz meteorytów z 30 stycznia 1868 roku pod Pułtuskiem, uznawany za największy odnotowany deszcz meteorytów kamiennych na świecie.
Mury miejskie w Pułtusku wznoszono od 1508 roku. Rozebrano je w XIX wieku, ale przy kościele jezuitów i dawnym szpitalu zachowały się ceglane baszty.
Rynek w Pułtusku uchodzi za najdłuższy brukowany rynek w Europie. Pośrodku stoi gotycka wieża ratuszowa z połowy XV wieku, dziś siedziba muzeum.
Zamek w Pułtusku: rezydencja biskupów płockich nad Narwią, od gotyckiej warowni Giżyckiego po renesansową przebudowę i dzisiejszy Dom Polonii.
Co zobaczyć w Sulejówku, mieście Marszałka Piłsudskiego: dworek Milusin, wille jego żołnierzy i drewniane letniska, które wyrosły wokół kolejowego przystanku.
Dworek Milusin w Sulejówku, dar żołnierzy dla Józefa Piłsudskiego i jego dom w latach 1923-1926. Dziś Pomnik Historii i Muzeum Marszałka.
Dworek Siedziba w Sulejówku, dom Jędrzeja Moraczewskiego, pierwszego premiera II RP, i jego żony Zofii. Eklektyczna willa z 1911 roku przy 11 Listopada.
Willa Dewajtis w Sulejówku, eklektyczna willa z lat 20. XX wieku z narożną wieżyczką, w której dziś urzęduje Urząd Miasta. Przy Dworcowej 55.
Wille letniskowe Sulejówka: drewniane domy zrębowe i murowane wille z początku XX wieku, od Podlasianki po Waleriankę, i ludzie, którzy je stawiali.
Willa Bzów i willa Otradno w Sulejówku, domy żołnierskie przy dworku Milusin: adiutantówka Piłsudskiego i mieszkania legionistów, dziś część muzeum.
Co zobaczyć w Józefowie pod Warszawą: drewniane wille świdermajer, letnisko i uzdrowisko płucne, które nad linią otwocką powołała do życia kolej.
Drewniane wille Józefowa: letniskowe domy z werandami i snycerką przy linii otwockiej, od willi Irenka po dom modlitwy Jakubówka i willę Frankówka.
Willa Benke w Józefowie: drewniany pensjonat z końca XIX wieku na terenie dawnej wsi Emilianów, z datą AD 1896 wyrytą na ganku.
Kościół w Józefowie: neogotycka świątynia z 1905 roku, którą postawili w stylu gotyku nadwiślańskiego mieszkańcy kilkunastu okolicznych wsi.
Willa Gąseckich w Józefowie: ceglany gotycki zameczek nad Jeziorem Łacha, który postawiła rodzina producentów przeciwbólowych proszków z kogutkiem.
Willa Hanka w Józefowie: drewniany świdermajer z 1928 roku, w którego werandzie Bataliony Chłopskie ukryły broń, a po wojnie mieszkał generał Kirchmayer.
Willa Patria w Józefowie: międzywojenny pensjonat przy ulicy Sosnowej, w którym odpoczywali weterani, a kuchnię prowadziła Marianna Sygietyńska.
Drewniana kaplica św. Zofii w Ostrowi Mazowieckiej z około 1830 roku: klasycystyczna kaplica grobowa Barzykowskich na cmentarzu parafialnym, z osiemnastowieczną rzeźbą Chrystusa.
Gmach liceum im. Mikołaja Kopernika w Ostrowi Mazowieckiej z lat 1923–1928: okazała neobarokowa szkoła z funduszy sejmiku powiatowego, z wieżami i dziewiętnastoosiową fasadą.
Neogotycki kościół Wniebowzięcia NMP w Ostrowi Mazowieckiej z lat 1885–1893: ceglana bazylika z dwiema wieżami, rzeźbami Pruszyńskiego i figurą wzniesioną za ocalenie cara.
Neogotyckie jatki w Ostrowi Mazowieckiej z lat 1902–1903: ceglana hala mięsnego targu ze sterczynami i lodownią w piwnicy, od 2018 roku siedziba domu kultury i galerii.
Co zobaczyć w Ostrowi Mazowieckiej: neogotycki kościół, ceglane hale targowe, park nad stawem i domy powiatowych architektów z przełomu XIX i XX wieku.
Żydowska Ostrów Mazowiecka: społeczność, która przed I wojną była większością miasta, jej dwa kirkuty i koniec, który przyszedł we wrześniu 1939 roku.
Cmentarz parafialny w Płońsku, założony w 1779 roku, kryje neogotycką kaplicę grobową Grobickich z 1896 roku i nagrobki urzędników z czasów Królestwa Polskiego.
Cmentarz żydowski w Płońsku to niemal jedyny materialny ślad społeczności, która była blisko połową miasta i z której wyszedł Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela.
Co zobaczyć w Płońsku: rynek miasta dwóch narodów, kościół karmelitów, dworzec z 1924 roku, dwór z tablicą Sienkiewicza i cmentarz, z którego wyszedł Ben Gurion.
Przy Grunwaldzkiej 22 w Płońsku mieszkał Jan Walery Jędrzejewicz, lekarz i astronom, który w 1872 roku założył w mieście własne obserwatorium.
Dwór przy Sienkiewicza w Płońsku nosi tablicę o pobycie Henryka Sienkiewicza w 1865 roku. Obecny budynek to rekonstrukcja z lat 1960–1961 na dawnych fundamentach.
Dworzec kolejowy w Płońsku z 1924 roku zaprojektował Romuald Miller w stylu dworkowym. Dziś w odrestaurowanym budynku mieści się Muzeum Ziemi Płońskiej.
Kościół św. Michała w Płońsku to dawna świątynia karmelitów trzewiczkowych, do której w 1779 roku przeniesiono parafię ze zniszczonej fary przy rynku.
Stare kamienice Płońska stoją wokół rynku i wylotowych ulic: podcieniowy narożnik, domy dawnych żydowskich właścicieli, dawny bank i podmiejskie wille z początku XX wieku.
Co zobaczyć w Nowym Dworze Mazowieckim: miasto z planu księcia Poniatowskiego, przepisy Twierdzy Modlin i najdłuższe koszary w Europie.
Drewniane domy w Nowym Dworze Mazowieckim: eklektyczne kamienice z desek i willa Dubeltowicza z 1879 roku, na której odrzwiach zostały ślady po mezuzach.
Dworzec kolejowy w Modlinie z 1927 roku, zbudowany w stylu dworkowym z portykiem z czterech doryckich kolumn, na dawnej Kolei Nadwiślańskiej Kronenberga.
Kasyno oficerskie w Twierdzy Modlin z około 1905 roku: pałacowy klub garnizonu z pierwszą w twierdzy elektrycznością, salą balową i posadzkami Dziewulskiego i Langego.
Kościół św. Michała Archanioła w Nowym Dworze Mazowieckim z 1792 roku, klasycystyczna świątynia z fundacji księcia Poniatowskiego, dzieło Stanisława Zawadzkiego.
Osiedle oficerskie Twierdzy Modlin z lat 1898–1900: osiem ceglanych domów dla rosyjskiej kadry, z fortecznym detalem, ślepymi strzelnicami i medalionami dat.
Spichlerz Banku Polskiego w Modlinie, neorenesansowy gmach nad Narwią z lat 40. XIX wieku, projektu Jana Jakuba Gaya, który zagrał Zamek Horeszków w „Panu Tadeuszu”.
Browar w Wyszkowie działał od 1860 roku, a w latach 30. kupił go Józef Cudny. Murowana słodownia, dom właścicieli i magazyn przy bocznicy kolejowej to ślad przemysłowego Wyszkowa.
Cmentarz parafialny w Wyszkowie na Nadgórzu ma prawie dwieście lat: klasycystyczna kaplica z 1835 roku, mur z granitowych głazów i najstarsze nagrobki z połowy XIX wieku.
Drewniany kościół w Rybienku Leśnym w Wyszkowie zbudowano w latach 1926–1932 pośród sosen, w willowym osiedlu, które powstało z parcelacji majątku Skarżyńskich.
Dworzec kolejowy w Wyszkowie z 1905 roku stoi na linii Pilawa–Tłuszcz–Ostrołęka. Murowany budynek z ciosów kamiennych i cegły przetrwał bez większych zmian ponad sto lat.
Kościół św. Idziego w Wyszkowie: klasycystyczna świątynia z lat 1793–1795, fundacji biskupa Szembeka, z wieżą zwieńczoną hełmem w kształcie obelisku.
Pałac w Rybienku Starym pod Wyszkowem: klasycystyczna rezydencja biskupa Giedroycia nad Bugiem, potem pensjonat dla warszawskich artystów i sanatorium dziecięce.
Stara plebania w Wyszkowie: w sierpniu 1920 roku zatrzymało się na niej kierownictwo bolszewickiego komitetu rewolucyjnego, a scenę opisał Stefan Żeromski.
Co zobaczyć w Wyszkowie, mieście biskupów płockich, które z rolniczej mieściny wyprowadziła kolej: klasycystyczny kościół, pałac w Rybienku, browar i letniska nad Bugiem.
Bazylika Świętej Trójcy w Kobyłce: późnobarokowy kościół biskupa Marcina Załuskiego z malowaną iluzją, mieszkaniem fundatora w bryle i dwiema wieżami odbudowanymi po wojnie.
Cegielnia Źródnik w Kobyłce i willa Wilhelma Lewego przy Rumuńskiej: ceglana osada przy torach, z której wyszły cegły znaczone nazwiskiem, wmurowane w pół miasta.
Co zobaczyć w Kobyłce: ogromna barokowa bazylika biskupa Załuskiego i drewniane letnisko z willami, które wyrosło przy kolei na dawnym majątku Orszaghów.
Stare domy letniskowe Kobyłki: międzywojenne wille z gankiem, portykiem i okiennicami zdejmowanymi na lato, przy Żymirskiego, Kościuszki i Załuskiego, na działkach z majątku Orszaghów.
Willa Urocza w Kobyłce przy ulicy Słowackiego: podmiejska rezydencja warszawskiego bankiera z półkolistym portykiem, wzniesiona wśród parku jako letnisko z wyższej półki.
Co zobaczyć w Mławie: gotycki kościół i klasycystyczny ratusz przy Starym Rynku, secesyjne kamienice zamożnego przełomu wieków i linia schronów z 1939 roku.
Dom Handlowy „Handlowiec” w Mławie to modernistyczny dom towarowy otwarty w 1963 roku, zaprojektowany przez Stanisława Kolendo. W latach sześćdziesiątych uchodził za wzór nowoczesnego handlu.
Hala targowa w Mławie stanęła w 1905 roku jako mięsne jatki: 36 sklepików z lodowniami pod spodem, ubranych w secesyjno-eklektyczną fasadę z obeliskami i wolutami.
Secesyjne kamienice Mławy z przełomu XIX i XX wieku, przy Starym Rynku, Żeromskiego i Zielonym Rynku. Ślad po najzamożniejszym rozdziale w dziejach miasta.
Kościół Świętej Trójcy w Mławie sięga 1477 roku, a dwie wysokie wieże i neobarokową fasadę dostał dopiero pod koniec XIX wieku. Historia najstarszej świątyni miasta.
Kościół św. Wawrzyńca w Mławie, patrona miasta, stoi na cmentarnym wzgórzu od 1786 roku. Późnobarokowa świątynia na planie krzyża, dziś kaplica cmentarna.
Lelewelówka w Mławie to drewniany spichlerz z XVIII wieku, nazwany od Prota Lelewela, brata słynnego historyka. Jeden z ostatnich takich budynków w mieście.
Żelbetowe schrony Pozycji Mławskiej z 1939 roku, na których 1 września stanął pierwszy dzień wojny. Gdzie ich szukać wokół Mławy i co jeszcze po nich zostało.
Budynek Muzeum Ziemi Zawkrzeńskiej w Mławie wzniesiono w latach 1926–1927 z cegły po rozebranej cerkwi. Muzeum otwarto tu w grudniu 1929 roku.
Ratusz w Mławie stoi na Starym Rynku od 1782 roku, wzniesiony w stylu klasycystycznym na fundamentach spalonego poprzednika. Wieżę zegarową dobudowano dopiero w 1844.
Co zobaczyć w Grodzisku Mazowieckim? Miasto wyrosło jako letnisko Warszawy przy kolei: wille na wynajem, park zdrojowy i wielki międzywojenny dworzec.
Dworzec w Grodzisku Mazowieckim z 1925 roku, projektu Romualda Millera, był największym budynkiem stacyjnym na dawnej linii warszawsko-wiedeńskiej.
Kamienica Frajermana przy 1 Maja w Grodzisku Mazowieckim. Dom z czerwonej cegły z 1910 roku, którego właściciel, żydowski kupiec, zmarł w getcie warszawskim.
Kamienica Kasprzaka przy Harcerskiej w Grodzisku Mazowieckim. Wielkomiejski dom z 1908 roku, który postawił miejscowy wytwórca studni i pomp.
Kościół św. Anny w Grodzisku Mazowieckim rósł przez trzy stulecia, kaplica po kaplicy, z fundacji kolejnych rodów. Najstarsze mury to prezbiterium z 1687 roku.
Kamienica Perzanowskich przy 1 Maja w Grodzisku Mazowieckim. Na jej parterze działało pierwsze w mieście kino dźwiękowe „Lux”, tuż przy dworcu kolejowym.
Willa zwana Domem Rejenta przy Bałtyckiej w Grodzisku Mazowieckim. Dom czynszowy z lat 20. na wynajem, wzniesiony na kredyt z Banku Gospodarstwa Krajowego.
Willa Kniaziew w Grodzisku Mazowieckim to letnia rezydencja carskiego generała z 1911 roku. W czasie okupacji ukryto w niej w skrytce żydowską rodzinę.
Baszta tatarska w Sochaczewie to grobowiec mułły, jedyny ślad dawnego cmentarza muzułmańskiego, który w XIX wieku założyli nad Bzurą żołnierze armii carskiej.
Co zobaczyć w Sochaczewie: miasto po dwóch pożarach odbudowano według jednego klasycystycznego planu, a ratusz i kramnice zaprojektował ten sam budowniczy.
Dworzec kolejowy w Sochaczewie stoi od 1902 roku, a obok żelbetowa wieża ciśnień z 1921 roku, następczyni tej, którą w pierwszej wojnie wysadzono w powietrze.
Farna 13 w Sochaczewie to najstarsza kamienica miasta, wkopana w skarpę nad Bzurą, która przetrwała wojnę i lata walki o wpis do rejestru zabytków.
Klasycystyczny pałac w Sochaczewie, dawny majątek Czerwonka Garbolewskich, mieści dziś szkołę muzyczną, a w czasie okupacji zajęli go Niemcy.
Cmentarz żydowski w Mińsku Mazowieckim to ostatni ślad społeczności, która w XIX wieku bywała większością miasta, a w 1942 roku trafiła do Treblinki.
Co zobaczyć w Mińsku Mazowieckim? Pałac, willę i kamienicę, które aż do 1944 roku należały do jednej rodziny: Dernałowiczów i spokrewnionych z nimi Łubieńskich.
Kościół mariawitów w Mińsku Mazowieckim to neogotycka świątynia z lat 1907-1911, wzniesiona przez wyznanie, które ledwie rok wcześniej odłączyło się od Rzymu.
Kościół Narodzenia NMP w Mińsku Mazowieckim przebudowywało każde stulecie: od gotyckiej fary przez klasycyzm Marconiego po dzisiejszy kształt Dziekońskiego.
Muzeum Ziemi Mińskiej mieści się w willi hrabiny Łubieńskiej z rodziny dawnych właścicieli Mińska Mazowieckiego, spalonej w 1944 roku i odbudowanej po wojnie.
Pałac Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim przez pięć wieków zmieniał właścicieli i kształt: od dworu Warszyckich, przez klasycyzm Jezierskiego, po dom kultury.
Willa doktora Jana Huberta w Mińsku Mazowieckim: dom lekarza fabryki Rudzkiego, którego miejscowa tradycja uznaje za pierwowzór Judyma z „Ludzi Bezdomnych”.
Co zobaczyć w Wołominie i dlaczego to miasto wygląda, jak wygląda: kolej, osada fabryczna architekta Wojciechowskiego, ceglane kamienice i kościół odbudowany po wojnie.
Dom Nałkowskich w Wołominie: drewniany dom nad łąkami, w którym geograf Wacław Nałkowski i pisarka Zofia Nałkowska mieli swój salon i pracownię. Dziś muzeum.
Drewniane wille Wołomina: letniskowe domy z werandami i snycerką, stawiane przy kolei na przełomie XIX i XX wieku. Rohnówka, Laurentium i domy przy Piłsudskiego.
Stare kamienice Wołomina przy Warszawskiej i Wileńskiej: ceglane domy czynszowe z lat 1907–1913, które osada fabryczna postawiła dla robotników i urzędników.
Carskie koszary w Grójcu: budynki wzniesione przed 1860 rokiem dla oddziału Kozaków, wraz z cerkwią, po 1918 roku zamienione na polskie szkoły.
Cmentarz żydowski w Grójcu przy ulicy Mogielnickiej: założony w 1794 roku, zniszczony w czasie wojny, uporządkowany w 2004 roku staraniem Fundacji Nissenbaumów.
Co zobaczyć w Grójcu: klasycystyczny rynek z ratuszem, carskie koszary zamienione na szkoły, szpital księdza Skargi i gotycki kościół świętego Mikołaja.
Grójecka kolej wąskotorowa: wąskotorowy dworzec z 1914 roku przy ulicy Przedstacyjnej, dawna stacja Warszawskich Kolei Dojazdowych, dziś ośrodek kultury.
Jatki w Grójcu przy ulicy Jatkowej: zespół trzech piętrowych budynków sklepowych z trzeciej ćwierci XIX wieku, dawne miejskie stragany rzeźnicze.
Kaplica grobowa rodziny Makowskich w Grójcu: klasycystyczny grobowiec z 1851 roku na cmentarzu przy ulicy Mszczonowskiej, dziś także kaplica cmentarna.
Gotycki kościół świętego Mikołaja w Grójcu: fundacja Janusza I Starszego, chrzcielnica z 1482 roku, przy której ochrzczono Piotra Skargę, i drewniana dzwonnica.
Szpital w Grójcu: pierwszy murowany szpital w mieście z lat 1855-1857, projektu A. Gołońskiego, nazwany imieniem księdza Piotra Skargi.
Cmentarz żydowski w Serocku i historia społeczności, która w XIX wieku stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta, a w grudniu 1939 roku przestała istnieć.
Co zobaczyć w Serocku, mieście, które w XIX wieku straciło prawa miejskie, spłonęło i odbudowało się z cegły, a jego zabytki to lista tego, co przetrwało.
Izba Pamięci i Tradycji Rybackich w Serocku powstała w dawnej drewnianej szkole przy ulicy św. Wojciecha i przypomina o rybakach i flisakach znad Narwi i Bugu.
Kościół Zwiastowania NMP w Serocku to najstarszy zabytek powiatu legionowskiego. Późnogotycka świątynia z cylindrycznymi szkarpami przetrwała wszystkie wojny.
Rynek w Serocku zachował średniowieczny układ i bruk z lat 1846–1848, a z murowanych kamienic po pożarze i wojnie zostały tylko cztery: pod numerami 1, 5, 14 i 16.
Dawny zajazd pocztowy przy ulicy Pułtuskiej w Serocku to poczthalteria z czasów Traktu Petersburskiego, mylnie zwana napoleonkami. Projekt zatwierdził Marconi.
Drewnianą cerkiew prawosławną przeniesiono do Ciechanowa spod Przasnysza. Potem była komisją wojskową, ochronką i pralnią, a dziś jest domem mieszkalnym.
Co zobaczyć w Ciechanowie: gotycki zamek książąt mazowieckich nad Łydynią, dwa ceglane kościoły jednego muratora i neogotycki ratusz z 1844 roku.
Cukrownia w Ciechanowie zbudowała wokół siebie całą osadę: ceglane domy robotników, szkołę i ochronkę. Drugiej fabryki, postawionej obok, nigdy nie ukończono.
Dom Kalfusa przy Nadrzecznej w Ciechanowie mieścił żydowską szkołę, do której chodziła Roza Robota, późniejsza bohaterka buntu w Auschwitz.
Ulica Płońska w Ciechanowie zabudowana jest luźno stojącymi, często drewnianymi domami z końca XIX wieku, stawianymi dla konkretnych ciechanowskich rodzin.
Ulica Warszawska w Ciechanowie to pierzeja ceglanych kamienic z przełomu XIX i XX wieku, ze sklepami na parterach, stawianych przez miejscowych kupców.
Nad Łydynią w Ciechanowie stoi dawny młyn zbożowy, który miasto planuje zmienić w Park Kultury. Obok przetrwała międzywojenna kaszarnia.
Neoklasycystyczny gmach poczty w Ciechanowie stanął około 1930 roku na zbiegu Grodzkiej i Płońskiej, a we wrześniu 1939 roku był w mieście punktem oporu.
Na starym cmentarzu w Ciechanowie na Glinkach leżą obok siebie polscy powstańcy i carscy oficerowie z miejscowych koszar. Zamyka go neogotycka kaplica Sawickich.
Wojskowy Ciechanów: carskie koszary przejął po 1918 roku 11 Pułk Ułanów Legionowych, a okoliczne gmachy służb mundurowych do dziś zajmują wojsko i policja.
Co zobaczyć w Żyrardowie? Całe miasto wyrosło z jednej fabryki lnu, która postawiła tu hale, domy robotnicze, kościoły i szpital według jednego planu.
Dom Krastynki w Żyrardowie to czteropiętrowa kamienica z około 1910 roku, najokazalsza w mieście. Mieściła gimnazjum żeńskie, lokal PPS i kino w podwórzu.
Domy robotnicze w Żyrardowie to wielorodzinne familijniaki, w których fabryka lnu mieściła pracowników, i Dom Ludowy z salą kinową dla całej osady.
Dworzec w Żyrardowie zbudowano w latach 20. XX wieku na miejscu stacji zniszczonej w pierwszej wojnie. Zaprojektowano go w stylu nawiązującym do szlacheckiego dworu.
Fabryka lnu w Żyrardowie to zwarty zespół ceglanych hal, w których len szedł od czesalni po drukarnię, napędzany parą, prądem i wodą z przegrodzonej rzeki.
Kościoły w Żyrardowie należą do trzech wyznań: katolickiego, ewangelickiego i baptystycznego. Wyrosły obok siebie, bo do fabryki lnu ściągali ludzie z wielu stron.
Pałacyk Dittricha w Żyrardowie to willa właściciela fabryki lnu z lat 80. XIX wieku, wzorowana na francuskich rezydencjach. Od 1948 roku mieści się w niej muzeum.
Szkoły w Żyrardowie to grupa ceglanych, neogotyckich budynków, które fabryka lnu postawiła dla dzieci robotników przy jednej ulicy pod koniec XIX wieku.
Szpital w Żyrardowie zbudowała fabryka lnu dla swoich robotników w latach 1892–1894. Po pierwszej wojnie dostawiono do niego kolejne pawilony.
Willa Zyskinda w Żyrardowie to drewniana rezydencja z 1899 roku, którą postawił sobie Avrom Zyskind, kupiec drzewny spoza fabrycznego kręgu miasta.
Szpital Drewnica w Ząbkach powstał w 1903 roku z darów warszawskich filantropów, w barakach po dawnym schronisku. Historia najstarszego założenia w mieście.
Co zobaczyć w Ząbkach: wille z lat 20., które zostały po niedokończonym planie miasta-ogrodu hrabiego Ronikiera, i cmentarz z mogiłą z bitwy warszawskiej 1920.
Willa Alina w Ząbkach: dworkowy dom z miasta-ogrodu, który miał kolejno generała Sikorskiego i urbanistę Kazimierza Wejcherta, a dziś mieści ośrodek kultury.
Willa Niny Jankowskiej w Ząbkach: dom, który architektka zaprojektowała sama dla siebie w 1922 roku na terenie miasta-ogrodu hrabiego Ronikiera.
Koszary carskiego Oddziału Balonowego przy ulicy Strużańskiej w Legionowie: zespół z lat 1898-1899, który przetrwał zabór i służył wojsku aż do 1999 roku.
Co zobaczyć w Legionowie: carski garnizon z 1892 roku, koszary jednostki balonowej i międzywojenne wille z rozparcelowanego lasu. Miasto, które powstało dwa razy.
Muzeum Historyczne w Legionowie zajmuje dwa zabytki: międzywojenną willę Bratki przy Mickiewicza i carskie kasyno oficerskie z 1892 roku, przeniesione na Osiedle Piaski.
Wille Legionowa z międzywojennej parcelacji dóbr Jabłonna: dworkowe i drewniane domy z lat 20. i 30., od willi Orawka po dom, w którym uczyła się cała szkoła.
Zabytkowy pawilon parkowy z 1782 roku, zaprojektowany przez Szymona Bogumiła Zuga, po renowacji zakończonej w 2026 roku wrócił do historycznego wyglądu.
Co zobaczyć w Jabłonnie: pałac Poniatowskich, altana chińska i klasycystyczny park, jeden z lepiej zachowanych XVIII-wiecznych zespołów rezydencjonalnych Mazowsza.
W dworze pod Warszawą działała klinika, a potem wojskowe sanatorium. Zmarł tu w 1911 roku litewski malarz i kompozytor Mikalojus Konstantinas Čiurlionis.
Neogotycki kościół przy Alei Piłsudskiego zbudowano na przełomie wieków ze składek. Sporą część pieniędzy dali protestanccy właściciele miejscowej przędzalni.
Kościół i zakład wychowawczy w Strudze pod Markami powstały za pieniądze, które ksiądz Antoni Poławski zarobił przez ćwierć wieku wśród Polonii w Ameryce.
Budynek Mareckiego Ośrodka Kultury przy ulicy Fabrycznej to dawna szkoła robotniczych dzieci, postawiona pod koniec XIX wieku przez właścicieli miejscowej przędzalni.
Angielscy fabrykanci postawili sobie w Markach rezydencję z białej glazurowanej cegły, z ogrodem zimowym i parkiem nad rzeką. Naprzeciwko własnej przędzalni.
Co zobaczyć w Markach: przędzalnia wełny braci Briggs z 1883 roku i całe miasto, które wokół niej wyrosło w kilkanaście lat: domy, szkoła, pałac i kościół.
Szkołę dla nauczycieli przeniesiono do Radzymina z Łowicza w 1843 roku. Gmach zaprojektował Antoni Corazzi, a mieszczanie mówili na niego po prostu gmach.
Kościół, dzwonnica i plebania w Radzyminie powstały jako jedna fundacja z lat 1773–1780. Do dziś w pierwotnym kształcie przetrwała z tego głównie dzwonnica.
W parku w południowej części Radzymina stał letni pałac projektu Kamsetzera. Został po nim staw, aleja kasztanowa i dawny dom administratora, dziś odbudowany.
Co zobaczyć w Radzyminie: rynek i osiowa ulica wytyczone w latach 70. XVIII wieku, wokół których miasto budowało przez następne półtora wieku.