Cmentarz żydowski i Ben Gurion w Płońsku

Przez większą część swojej historii Płońsk był miastem dwóch narodów. Według spisu z 1931 roku mieszkało tu 4913 Żydów, ponad czterdzieści procent ludności, a w niektórych szacunkach blisko połowę. Do wybuchu wojny liczba ta urosła do sześciu, może ośmiu tysięcy, powiększona o uchodźców z innych miast. Po tej społeczności zostało w Płońsku niewiele. Jednym z nielicznych materialnych śladów jest cmentarz przy ulicy Warszawskiej.

Człowiek, który stąd wyszedł

Najbardziej znany płońszczanin urodził się tu 16 października 1886 roku jako Dawid Grün. W rodzinnym mieście współtworzył organizacje syjonistyczne, które wspierały wyjazdy Żydów do Ziemi Izraela, a w 1906 roku sam wyruszył do Palestyny. Świat poznał go później pod nazwiskiem Ben Gurion. To on 14 maja 1948 roku ogłosił niepodległość Izraela i został pierwszym premierem tego państwa.

Pamięć o nim wraca do miasta. Narożną kamienicę przy Warszawskiej 2 , stojącą tuż obok domu, w którym mieszkał Ben Gurion, wyremontowano z myślą o muzeum historii dwóch narodów, nazwanym „Dom dobrej pamięci”. Sama kamienica pochodzi z przełomu XIX i XX wieku i jest jednym z okazalszych domów przy dawnym rynku. Jej ścięty narożnik zwieńczono wykuszem z balkonem i falistym szczytem, węgary drzwi od strony rynku obłożono glazurowaną cegłą, a we wnętrzu zachował się oryginalny drewniany, przeszklony wiatrołap z mosiężnymi klamkami. Przez lata mieściła się na parterze apteka, potem lokal przejęło PTTK.

Cmentarz przy Warszawskiej

Nekropolię założono dawno, choć źródła nie są zgodne kiedy. Jedne przekazy podają rok 1670, inne umieszczają jej początek w XVIII wieku. Przed wojną zajmowała ponad trzy hektary. W 1942 roku Niemcy ją zdewastowali, a macewami, czyli żydowskimi nagrobkami, utwardzali drogi. Po wojnie na części terenu stanęła stacja obsługi samochodów. W 1983 roku odsłonięto na cmentarzu dwa pomniki: jeden ku czci ofiar Zagłady, ufundowany przez mieszkańców Płońska, i drugi, upamiętniający pochowanych, ufundowany przez Fundację Rodziny Nissenbaumów.

Nad ocalałą częścią cmentarza zawisła później groźba zabudowy. Teren, którego wieczystym użytkownikiem została miejscowa spółka, miał pójść pod centrum handlowe. Z nekropolii wywieziono ten pierwszy obelisk, poświęcony pomordowanym, wraz z elementami lapidarium, czyli zebranych w jednym miejscu ocalałych fragmentów nagrobków. Sprawą znieważenia pomnika zajęła się prokuratura. Zachowaną część cmentarza mazowiecki konserwator zabytków wpisał do rejestru zabytków, uzasadniając to tym, że jest ona niemal jedynym materialnym śladem wielowiekowej obecności Żydów w Płońsku, mieście urodzenia Dawida Ben Guriona. Wpis do rejestru objął teren ochroną prawną, a postępowanie w sprawie pozwolenia na budowę centrum handlowego zawieszono.

Miasto, które opustoszało

Koniec tej społeczności przyszedł szybko. Getto Niemcy utworzyli we wrześniu 1940 roku, początkowo otwarte, a w maju 1941 roku ogrodzone drutem kolczastym. Tuż przed likwidacją stłoczono na obszarze około kilometra kwadratowego blisko dwanaście tysięcy ludzi. Likwidacja zaczęła się jesienią 1942 roku, a transporty odeszły do Auschwitz-Birkenau pod koniec października i w połowie grudnia. Większość płońskich Żydów zginęła w obozie zagłady.

O społeczności, która przed wojną także była większością swojego miasta, i o jej cmentarzach pisaliśmy przy żydowskiej Ostrowi Mazowieckiej. Innym kirkutem, który uratowała ta sama Fundacja Nissenbaumów, jest cmentarz żydowski w Grójcu.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.