Kościół i klasztor karmelitów w Płońsku

Kościół, który dziś nosi wezwanie świętego Michała Archanioła, nie był budowany dla świętego Michała. Postawili go karmelici, a parafia wprowadziła się do niego dopiero pod koniec XVIII wieku, gdy jej własna fara leżała już w gruzach. Dwie świątynie o dwóch różnych patronach zamieniły się w Płońsku miejscami, i to ta późniejsza przetrwała.

Klasztor karmelitów trzewiczkowych

Zakon sprowadzono do Płońska wcześnie. Klasztor karmelitów trzewiczkowych ufundował przed 1417 rokiem książę mazowiecki Siemowit IV wraz z żoną Aleksandrą, a uposażenie powiększyła w 1462 roku księżna Katarzyna. Pierwsze zabudowania były drewniane. Karmelici trzewiczkowi to starsza gałąź zakonu, ta, która nie poszła za surową reformą świętej Teresy z końca XVI wieku i została przy złagodzonej regule. Od bosych współbraci odróżniało ich obuwie, i stąd wzięła się nazwa: jedni chodzili w trzewikach, drudzy boso. Na dwie osobne gałęzie zakon rozdzielił się formalnie w 1593 roku.

Murowany klasztor, jaki stoi dziś przy Płockiej 19 , wzniesiono zapewne między drugą połową XVII a pierwszą połową XVIII wieku. Budynek założono na planie litery L, z dwoma skrzydłami połączonymi łącznikiem prowadzącym wprost do kościoła. Piwnice nakryto ceglanymi sklepieniami: kolebkowymi, w formie leżącej półbeczki, i krzyżowymi, wspartymi na wydatnych żebrach. W narożniku pierwszego piętra, we wnęce z blaszanym daszkiem, stoi figura świętego Jana Nepomucena, patrona, którego wizerunki stawiano zwykle przy mostach i wodzie.

Zgromadzenie skasowano po powstaniu styczniowym, w latach 1864–1865. Budynek nie opustoszał: już od 1819 roku mieściły się w nim pomieszczenia parafii i mieszkania prywatne, a w okresie międzywojennym skrzydło prostopadłe do Płockiej zajęło płońskie starostwo.

Świątynia, która przejęła parafię

Płoński kościół parafialny stał pierwotnie gdzie indziej, w pobliżu rynku. W 1565 roku wzmiankowano go jako „wielki murowany”, gotycki, a w XVI stuleciu ufundowano przy nim kolegium mansjonarzy. Wojny szwedzkie z połowy XVII wieku obróciły tę farę w ruinę, w której trwała przez cały wiek XVIII, aż resztki murów rozebrano w latach 1819–1825.

Zanim to nastąpiło, znaleziono dla parafii nową siedzibę. W 1779 roku biskup Michał Poniatowski przeniósł ją do kościoła karmelitów i im samym powierzył duszpasterstwo. Karmelicka świątynia, wzniesiona pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, także ucierpiała w czasie wojen szwedzkich, odbudowano ją w połowie XVIII wieku, a przez cały wiek XIX przekształcano. Gruntowny remont przeszła w 1935 roku, a prace regotyzacyjne w latach 1954–1958 odbiły tynki i odsłoniły pierwotne ceglane ściany i gotyckie okna prezbiterium.

To budowla późnogotycka, murowana z cegły, jednonawowa na planie wydłużonego prostokąta, zwrócona prezbiterium na wschód, z kaplicą od północy. Ściany zewnętrzne nawy kryją zaskakujący budulec: obok cegły wmurowano w nie duże polne głazy i kamienie młyńskie. Szczyty podwyższono schodkowo i zwieńczono sterczynami, smukłymi kamiennymi iglicami. Wewnątrz stoi neorenesansowy ołtarz główny z malowanym na desce obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz późnobarokowe ołtarze boczne, a witraże wykonano w 1956 roku w warszawskiej pracowni. Przy narożniku zachowała się okrągła płyta z zegarem słonecznym i napisem „Lux Mea Lex”, czyli „światło moje prawem”.

Dzwonnica

W północno-wschodniej części dawnego cmentarza przykościelnego, tuż przy murze od strony Płockiej, stoi wolno stojąca dzwonnica z drugiej połowy XIX wieku. Zbudowano ją z nieotynkowanej cegły w duchu ceglanego neogotyku, na planie kwadratu, ze szkarpami na narożach, czyli ceglanymi przyporami wzmacniającymi mury. Bryła jest trójkondygnacyjna, nakryta niskim daszkiem piramidowym, a poszczególne kondygnacje rozdzielają podwójne pasy z cegieł ułożonych skośnie. Okna zamknięto ostrymi łukami, między nimi umieszczono okrągłe otwory. Wewnątrz drewniana konstrukcja mocuje dzwony.

Najstarszy zabytek Płońska stoi więc na styku dwóch historii: zakonnej i parafialnej. O podobnym splocie, wokół innej gotyckiej świątyni na Mazowszu, pisaliśmy przy kościele gotyckim w Serocku.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.