Kościół gotycki w Serocku

Na wysokiej skarpie nad Narwią, na południowy wschód od rynku, stoi kościół Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Jest najstarszym zabytkiem Serocka i całego powiatu legionowskiego, jednym z najstarszych na Mazowszu. Powstawał w momencie, w którym kończyła się osobna historia księstwa mazowieckiego, i przetrwał potem każdą wojnę, która przeszła przez miasto.

Kościół fundowany przez ostatnich Piastów mazowieckich

Budowę ceglanej świątyni rozpoczęto w latach dwudziestych XVI wieku, a prace ciągnęły się zapewne do początku następnego stulecia. W 1550 roku źródła notują dostawę siedmiu tysięcy cegieł na plac budowy. Inicjatorem był proboszcz serocki Wojciech Popielski, sekretarz i kanclerz książąt mazowieckich, a współfundatorami sami książęta: Janusz III i Stanisław.

Ci dwaj bracia byli ostatnimi Piastami na Mazowszu. Zmarli młodo, w odstępie dwóch lat, w 1524 i 1526 roku, a ich nagła śmierć od razu obrosła plotkami o otruciu. Po nich księstwo przeszło do Korony: sejm mazowiecki zgodził się na to w 1529 roku. Kościół w Serocku dopiero wtedy wychodził z ziemi. Pierwotnie nosił wezwanie świętego Wojciecha, na obecne zmieniono je około 1618 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieSerock: gotycki kościół ostatnich Piastów nad Narwią

Szkarpy jak przy warowni

Sylwetkę kościoła wyróżniają narożne, cylindryczne szkarpy nawy, prezbiterium i wieży, wznoszące się ponad koronę murów i zwieńczone stożkowymi daszkami. Badacze wywodzą je z architektury obronnej, choć równie dobrze mogły być czystą dekoracją. Taki sam detal mają kościoły w Zakroczymiu, Piasecznie czy podlaskim Węgrowie, co wiąże serocką świątynię z całą grupą późnogotyckich budowli z tego kręgu.

Wnętrze jest jednonawowe, z węższym prezbiterium i czworoboczną wieżą od zachodu. Nawę nakrywa sklepienie z nałożoną gwiaździsto-sieciową siatką żeber, a przejścia do zakrystii ujmują ostrołukowe portale. Bogaty, rokokowy wystrój pochodzi w większości z gruntownego remontu, który około 1775 roku przeprowadził proboszcz Antoni Dzierżański. Wtedy też położono marmurową posadzkę i skrócono wysokie okna nawy.

Zegar słoneczny i kule w murze

Zabytkowe walory kościoła dostrzeżono wcześnie. W 1851 roku opisał go Kazimierz Stronczyński, powstały wtedy dwie akwarele świątyni. W pierwszej połowie XIX wieku budynek pełnił jednak funkcję magazynu wojskowego dla serockiej twierdzy, a ostrzał artyleryjski w 1916 roku poważnie uszkodził ścianę północną. Kule armatnie z walk pierwszej wojny światowej pozostały wmurowane w ściany. Na fasadzie zachował się zegar słoneczny z wierszowanym napisem „To pomnij czas ucieka, śmierć goni, wieczność czeka”.

Ostatnią wielką restaurację przeprowadził w latach 1934–1938 proboszcz Franciszek Kuligowski, według projektu architekta Juliana Lisieckiego. Wtedy dawny portal wejściowy zastąpiono modernistycznym i dodano po jego bokach piaskowcowe płaskorzeźby świętej Salomei i świętego Andrzeja Boboli. Okna nawy dostały nowe witraże, wykonane w 1937 roku w warszawskiej pracowni według projektu Stanisława Majewskiego. W tym samym czasie Zofia Trzcińska-Kamińska wyrzeźbiła stacje Męki Pańskiej. Kolejny ostrzał, w 1944 roku, znów uszkodził mury, a remont po nim ciągnął się do 1949 roku.

Kościół stoi przy ulicy Farnej 5 , u zbiegu z dawną gospodarczą uliczką za południową pierzeją rynku.