Cmentarz żydowski w Serocku

Na północnym skraju Serocka, przy ulicy Czeskiej , leży cmentarz żydowski założony w latach 1821–1822. Dziś stoi na nim lapidarium z siedemdziesięcioma jeden ocalałymi nagrobkami, czyli macewami. Przez dziesięciolecia po wojnie te płyty leżały jednak zupełnie gdzie indziej, rozrzucone na pobliskim wzgórzu. Cmentarz jest niemal wszystkim, co zostało po społeczności, która w XIX wieku stanowiła ponad połowę mieszkańców miasta.

Od siedmiu rodzin do połowy miasta

Pierwsi żydowscy kupcy pojawiali się w Serocku już w XVII wieku, ale na stałe zaczęli się osiedlać dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. W 1781 roku mieszkało tu siedem rodzin. Nie miały jeszcze synagogi, na modlitwy spotykały się w browarze starosty, a administracyjnie podlegały gminie żydowskiej w odległym Nasielsku, od której usilnie próbowały się uniezależnić.

Liczba serockich Żydów wzrosła gwałtownie w czasach Księstwa Warszawskiego, gdy Napoleon zarządził budowę fortyfikacji i do miasta ściągnęli robotnicy oraz rzemieślnicy. W okresie Królestwa Polskiego społeczność żyła z handlu i rzemiosła, najwięcej było krawców, dalej piekarzy, do tego dzierżawa karczm i browarów. W 1827 roku Żydzi stanowili 38 procent mieszkańców Serocka, trzydzieści lat później już ponad połowę. Zajmowali kwartał między rynkiem a ulicami Kościuszki i dzisiejszą Pułtuską, poprzecinany wąskimi uliczkami. Tam działały żydowskie szkoły religijne, synagoga i łaźnia rytualna.

Radni, rabin i wizyta prezydenta

W międzywojniu społeczność weszła w życie publiczne miasta. W wyborach samorządowych w 1923 roku do dwudziestoczteroosobowej rady miejskiej wybrano dziesięciu radnych żydowskich, a w pięcioosobowym magistracie zasiadł ławnik Dawid Rozenberg. Gdy w maju 1930 roku do Serocka przyjechał prezydent Ignacy Mościcki, jednym z dwóch witających go przedstawicieli miasta był rabin Icchak Morgenstern. W tych samych latach widać już było jednak wyraźną emigrację, głównie do Palestyny, Stanów Zjednoczonych i Argentyny.

Grudzień 1939 roku

Niemcy weszli do Serocka 9 września 1939 roku i od razu zaczęli rabować sklepy oraz domy. Zdemolowali synagogę, podarli Torę, połamali pulpity. Miasto znalazło się w Rejencji Ciechanowskiej, wcielonej wprost do Rzeszy, tuż przy granicy z Generalnym Gubernatorstwem. W tej samej rejencji leżał Przasnysz, gdzie społeczność żydowska również stanowiła ponad połowę mieszkańców, a którego dzieje opisaliśmy przy cmentarzu żydowskim w Przasnyszu. Rankiem 5 grudnia 1939 roku wszyscy żydowscy mieszkańcy dostali rozkaz stawienia się przed synagogą, po czym przepędzono ich pieszo do Nasielska. Kto nie nadążał, ginął, zabity został wtedy między innymi ostatni rabin miasta. Z Nasielska deportowano ludzi dalej, do Białej Podlaskiej, Międzyrzeca, Łomaz i Łukowa. Był to jedyny w 1939 roku przypadek deportacji Żydów koleją z Rejencji Ciechanowskiej do Generalnego Gubernatorstwa. Z ponad trzech tysięcy Żydów mieszkających w Serocku tuż przed wojną na początku 1940 roku nie został w mieście nikt. Ci wywiezieni do Łomaz zostali wymordowani w pobliskim lesie w sierpniu 1942 roku, rozproszeni po innych miejscowościach ginęli głównie w Treblince.

Cmentarz, który trzeba było poskładać

Sam cmentarz w latach osiemdziesiątych XIX wieku miał niecały ar powierzchni, do 1916 roku powiększono go do ponad hektara. W czasie wojny niemieckie władze okupacyjne kazały wyrwać nagrobki i użyć ich jako budulca, między innymi do ułożenia schodów nad Narwią. Przez długie lata po wyzwoleniu macewy leżały na wzgórzu Barbarka, a na terenie cmentarza zbudowano ośrodek wczasowy „Narew”, z huśtawkami i altankami. W latach osiemdziesiątych działacze Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej alarmowali, że płyty służą za schody i tarasy i spadają ze skarpy.

W 1992 roku kilkadziesiąt ocalałych macew złożono na zboczu w ustronnej części parku. W 2011 roku działkę przekazano Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie, a w 2014 roku odsłonięto lapidarium: do muru obłożonego czarnym granitem przytwierdzono fragmenty nagrobków. W 2022 roku teren wrócił do miasta, a w 2023 roku przeprowadzono kompleksowe prace, w ramach których w lapidarium zestawiono siedemdziesiąt jeden macew odzyskanych z góry Barbarka. W tym samym roku Narodowy Instytut Dziedzictwa oznaczył cmentarz pamiątkową tablicą.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.