Przed wjazdem do parku przy Modlińskiej 105 stoją dwie kordegardy z 1827 roku — niewielkie budynki wartownicze po obu stronach bramy. Wyznaczają oś, która prowadzi przez trzysta metrów podjazdu, dwa pawilony, łuk triumfalny i pałac.
Rezydencja prymasa
Jabłonna leżała w dobrach biskupów płockich od 1418 roku. Przez wieki była letnią siedzibą biskupią; w 1646 roku biskup Karol Ferdynand, syn Zygmunta III, urządził tu kaplicę.
W 1772 roku Michał Poniatowski, brat króla Stanisława Augusta i późniejszy prymas Rzeczypospolitej, objął biskupstwo płockie i wykupił Jabłonnę od kapituły. Dwa lata później zlecił budowę pałacu Dominikowi Merliniemu, architektowi królewskiemu. Prace trwały od 1774 do 1777 roku. Sztukaterie — stiukowe ozdoby ścian i sufitów — wykonał Antonio Bianchi. Majster kamieniarski Józef Hege ustawił fontannę z marmurową posadzką i odkuł kamienne wazony na fasadzie. Stanisław August bywał tu regularnie; specjalnie dla niego powstał osobny pawilon ze freskami Szymona Mańkowskiego.
Jeden architekt, jedna dekada
W 1778 roku Poniatowski powierzył urządzenie parku Szymonowi Bogumiłowi Zugowi (1733-1807). Architekt urodzony w Merseburgu pracował wcześniej przy kościele ewangelicko-augsburskim przy placu Małachowskiego w Warszawie, ogrodzie w Arkadii koło Nieborowa i rezydencji mokotowskiej dla księżnej Izabeli Lubomirskiej.
W Jabłonnie, w ciągu siedmiu lat, Zug wzniósł oficynę zachodnią z pawilonem (1778-1784), oranżerię (ok. 1780), pawilon zachodni (1780-1782), altanę chińską (1782) i sztuczną ruinę (1778). Wszystkie budowle rozmieścił w angielskim parku krajobrazowym z naturalnymi zadrzewieniami i alejami.
Altana chińska to pawilon z dachem w kształcie pagody i iglicą zakończoną smokiem. Motyw chiński w architekturze ogrodowej dotarł do Polski z zachodnioeuropejskich dworów i w drugiej połowie XVIII wieku był sygnałem nowoczesnego magnackiego gustu. W 2026 roku altana przeszła gruntowną renowację.
Co stoi do dziś
Michał Poniatowski zmarł w 1794 roku. Jabłonna przeszła kolejno na bratanka Józefa Poniatowskiego, po jego śmierci pod Lipskiem w 1813 roku na siostrę Józefa — Marię Teresę Tyszkiewiczową, a w 1822 roku na Annę z Tyszkiewiczów Potocką-Wąsowiczową.
Anna, spokrewniona z księciem Józefem, wielbiła jego pamięć i uczyniła z Jabłonny centrum tego kultu. Przed 1842 rokiem zleciła Henrykowi Marconiemu zaprojektowanie łuku triumfalnego na osi alei prowadzącej od pałacu ku stajniom. Łuk stanął z napisem „Poniatowskiemu”: cegła, tynk, cokół z piaskowca, kolumny jońskie, rzeźby prawdopodobnie terrakotowe.
Po śmierci Anny w 1867 roku majątek przeszedł na Potockich, którzy władali nim do 1945 roku. W 1944 roku niemal cały zespół legł w gruzach. Polska Akademia Nauk przejęła obiekt w 1953 roku i prowadziła odbudowę w latach 1955-1959. PAN jest właścicielem do dziś. Pałac, obie oficyny, oranżeria, oba pawilony i park są otwarte.
Poza parkiem
Przy Modlińskiej 102, naprzeciwko bramy wjazdowej, stoi zajazd zwany Starą Pocztą. Wzniesiony na przełomie XVIII i XIX wieku, pełnił funkcję poczty już przed 1914 rokiem. Budynek klasycystyczny z dachem opadającym na cztery strony, krytym dachówką. Po uszkodzeniach z 1945 roku odbudowany w 1949-1950.
Dwa kościoły w gminie ufundowali Potoccy, ostatni właściciele pałacu. Kościół parafialny pw. Matki Bożej Królowej Polski przy Modlińskiej 105A powstał w latach 1925-1934 według projektu Józefa Sendyńskiego, na gruncie podarowanym przez Maurycego Potockiego. Wojska niemieckie wysadziły go w 1944 roku, a odbudowę zakończono konsekracją w 1954 roku.
W Chotomowie, kilka kilometrów na wschód od centrum Jabłonnej, stoi neogotycki kościół pw. Wniebowzięcia NMP. Parafia istnieje od 1387 roku. Obecną budowlę wzniósł w latach 1861-1865 Franciszek Maria Lanci (1799-1875), włoski architekt w Polsce od 1825 roku, autor Kaplicy Złotej w Poznaniu — mauzoleum pierwszych Piastów. Fundatorem był Maurycy Eustachy Potocki. Kościół konsekrowano w 1893 roku.
Posłuchaj fragmentu
Po tych miejscach prowadzi audioprzewodnik Szlakowida, od bramy przy Modlińskiej przez park po kolejne obiekty gminy. Poniżej pierwszy fragment.
Całość do przejścia na miejscu: Pałac w Jabłonnie: rezydencja brata króla i wieś, która przy nim wyrosła (23 minuty, 1,9 km).