Co zobaczyć w Legionowie najpierw? Nie rynek i nie stary kościół, bo miasto ich nie ma. Najstarsze budynki to koszary. Legionowo zaczęło się od wojska, a plac pod nie wytyczono, zanim ktokolwiek pomyślał o mieście.
Garnizon starszy od miasta
W 1892 roku armia rosyjska zaczęła stawiać po zachodniej stronie torów kolejowych garnizon. Pierwszy powstał budynek kasyna oficerskiego, jeden z najstarszych w całym zespole, wyróżniony starannym, drewnianym detalem. Kwaterowały tu dwa rezerwowe pułki piechoty, 192. drohiczyński i 193. wawerski, rozwiązane w 1910 roku. Zespół nazywano obozem Hurki.
Rozbudowę nadzorował inżynier architekt Wiktor Junosza Piotrowski i to on odpowiada za wygląd większości budynków. Stawiał je „w stylu wielkoruskim”, charakterystycznym dla rosyjskiego budownictwa koszarowego: mur z czerwonej cegły, kamienne ławy fundamentowe, ozdobne kominy, półkoliste lukarny w dachach. Ten sam styl wraca na kolejnych ulicach garnizonu, bo powstawały pod jednym ołówkiem.
Z tej samej dekady pochodzą koszary 4 Batalionu Kolejowego z lat 1896-1897 przy ulicy Polskiej Organizacji Wojskowej . Dziś to osiedle mieszkaniowe Kozłówka: dawne ceglane budynki koszarowe zaadaptowano na mieszkania.
Koszary jednostki balonowej
W 1898 roku w garnizonie sformowano Oddział Balonowy Warszawskiego Rejonu Fortecznego. Rejon był rosyjskim obszarem umocnionym między twierdzami w Warszawie, Modlinie i Zegrzu. Dla balonowców w latach 1898 i 1899 postawiono osobny zespół koszar przy dzisiejszej ulicy Strużańskiej, z budynkami ustawionymi wokół wewnętrznego dziedzińca.
Wojsko trzymało ten teren przez cały wiek. Ostatnia jednostka opuściła go dopiero w 1999 roku, a po niej przyszły lata pustostanu i rozkradania. Zespół koszar stoi do dziś przy ulicy Strużańskiej : Jednostka balonowa w Legionowie: koszary, które przetrwały carat i lata pustostanu.
Skąd wzięła się nazwa
Nazwa jest młodsza od koszar o pokolenie. 14 listopada 1918 roku garnizon przejęła polska załoga, a 3 maja 1919 roku osadzie nadano nazwę Legionowo. Powód był świeży: w dawnych carskich koszarach odtwarzano wtedy pułki piechoty odwołujące się do tradycji Legionów Polskich, a nazwę firmował generał Bolesław Roja. Najpierw obejmowała same koszary, potem rozlała się na całą rosnącą wokół osadę. Prawa miejskie przyszły znacznie później, w 1952 roku.
Wille z rozparcelowanego lasu
Drugie życie miasta zaczęło się po drugiej stronie torów i po odejściu caratu. W 1931 roku właściciel dóbr Jabłonna przeprowadził parcelację, jedną z trzech, które dały początek cywilnej części Legionowa: wokół Rynku Miejskiego, przy przystanku kolejowym i na tak zwanej II Parceli. Grunt był zalesiony, więc umowy sprzedaży zobowiązywały kupujących do utrzymania wysokich drzew. Tak z lasu pod Warszawą wyrosło letnisko.
Zabudowa z tych lat to głównie wille w stylu „dworkowym”, który nawiązywał do polskiego dworu szlacheckiego: kolumnowy portyk i wysoki, łamany dach. Ten sam nurt budował się wtedy w Konstancinie, Podkowie Leśnej czy Ząbkach. W Legionowie stoją jego drewniane i murowane przykłady, od willi Orawka po dom Zofii Gąsinowskiej: Wille letniskowe Legionowa: dworkowa moda z międzywojennej parcelacji.
Muzeum w dwóch zabytkach
Ślad po obu początkach miasta mieści się dziś w dwóch zabytkowych budynkach. Muzeum Historyczne w Legionowie ma główną siedzibę w willi Bratki przy Mickiewicza 23 , dawnym letniskowym domu z lat 30., który zdążył być szpitalem powstańczym i izbą porodową. Filię urządzono w kasynie oficerskim, tym samym z 1892 roku: jedynym ocalałym drewnianym budynku obozu Hurki, w 2011 roku przeniesionym z dawnego garnizonu na Osiedle Piaski przy Alei Sybiraków i tam zrekonstruowanym. Muzeum Historyczne w Legionowie: willa Bratki i przeniesione kasyno oficerskie.
Posłuchaj fragmentu
Po tych miejscach prowadzi audioprzewodnik Szlakowida, od carskich koszar przez teren jednostki balonowej po międzywojenne wille. Trasa łączy oba początki miasta w jedno przejście. Poniżej pierwszy fragment.
Całość do przejścia na miejscu: Skąd się wzięło Legionowo: koszary, balony i wille letniskowe (62 minuty, 5,2 km).