Legionowo nie ma starego rynku ani średniowiecznego kościoła. Najstarsze budynki w mieście to koszary z czerwonej cegły, które armia rosyjska zaczęła stawiać w 1892 roku po zachodniej stronie torów. Miasto wyrosło wokół nich dopiero później, a drugą część dobudowało po drugiej stronie torów, w wyciętym pod wille lesie.
Koszary na Kozłówce
Budowę carskiego garnizonu nadzorował inżynier architekt Wiktor Junosza Piotrowski i to on odpowiada za wygląd większości budynków. Stawiał je „w stylu wielkoruskim”, typowym dla rosyjskich koszar: mur z czerwonej cegły, kamienne fundamenty, ozdobne kominy, półkoliste okienka w dachach. Ten sam styl wraca na kolejnych ulicach garnizonu, bo powstawały pod jednym ołówkiem. Kwaterowały tu dwa rezerwowe pułki piechoty, 192. drohiczyński i 193. wawerski, rozwiązane w 1910 roku.
Najlepiej widać ten styl przy ulicy Polskiej Organizacji Wojskowej , gdzie w latach 1896-1897 stanęły koszary 4 Batalionu Kolejowego. Dziś to osiedle mieszkaniowe Kozłówka: dawne ceglane budynki koszarowe przerobiono na mieszkania.
Jednostka balonowa
W 1898 roku w garnizonie sformowano Oddział Balonowy Warszawskiego Rejonu Fortecznego, rosyjskiego obszaru umocnionego między twierdzami w Warszawie, Modlinie i Zegrzu. Dla balonowców w latach 1898 i 1899 postawiono przy dzisiejszej ulicy Strużańskiej osobny zespół koszar jednostki balonowej, z budynkami ustawionymi wokół wewnętrznego dziedzińca.
14 listopada 1918 roku garnizon przejęła polska załoga. W dawnych carskich koszarach odtwarzano wtedy pułki piechoty odwołujące się do tradycji Legionów Polskich, i 3 maja 1919 roku generał Bolesław Roja, dowódca Inspektoratu Piechoty Legionów, nadał osadzie, znanej dotąd jako Jabłonna, nazwę Legionowo. Najpierw obejmowała same koszary, potem rozlała się na całą rosnącą wokół osadę. Wojsko trzymało teren przy Strużańskiej przez cały wiek. Ostatnia jednostka wyszła stąd w 1999 roku.
Wille letniskowe
W 1931 roku właściciel dóbr Jabłonna podzielił na działki i wystawił na sprzedaż zalesiony grunt po drugiej stronie torów. Umowy sprzedaży zobowiązywały kupujących do utrzymania wysokich drzew, więc z lasu pod Warszawą wyrosło letnisko. Była to jedna z trzech sprzedaży ziemi pod domy, z których powstała cywilna część miasta, obok parcelacji wokół Rynku Miejskiego i przy przystanku kolejowym.
Stoją tu wille letniskowe w stylu „dworkowym”, nawiązującym do polskiego dworu szlacheckiego: z kolumnowym gankiem i wysokim dachem łamanym, czyli załamanym w połowie wysokości tak, że dolna część jest stroma, a górna łagodna. Ten sam nurt budował się wtedy w Konstancinie, Podkowie Leśnej czy Ząbkach. W Legionowie są jego drewniane i murowane przykłady, od willi Orawka po dom Zofii Gąsinowskiej. Prawa miejskie osada złożona z koszar i willi dostała dopiero w 1952 roku.
Muzeum Historyczne
Muzeum Historyczne w Legionowie zajmuje dwa zabytki, po jednym z każdego początku miasta. Główna siedziba mieści się w willi Bratki przy Mickiewicza 23, letniskowym domu z lat 30., który w czasie Powstania Warszawskiego był szpitalem powstańczym, a także izbą porodową. Filię urządzono w kasynie oficerskim z 1892 roku, jednym z pierwszych budynków carskiego garnizonu, wyróżnionym starannym drewnianym detalem. To jedyny ocalały drewniany budynek tamtego obozu. W 2011 roku przeniesiono go na Osiedle Piaski przy Alei Sybiraków i tam zrekonstruowano.
Posłuchaj fragmentu
Po tych miejscach prowadzi audioprzewodnik Szlakowida, od carskich koszar przez teren jednostki balonowej po międzywojenne wille. Trasa łączy oba początki miasta w jedno przejście. Poniżej pierwszy fragment.