Cmentarz żydowski w Mińsku Mazowieckim leży przy ulicy Dąbrówki , na skraju miasta. To około hektara terenu z kilkuset kamiennymi nagrobkami, zwanymi macewami, ustawionymi w rzędach. Dla większości mieszkańców to dziś odległy kraniec Mińska, a przez dobre stulecie był głównym cmentarzem sporej części miasta.
Społeczność, która bywała większością miasta
Odrębna gmina żydowska, czyli samorządna wspólnota wyznaniowa, powstała w Mińsku około 1822 roku. Bożnica (synagoga), łaźnia i siedziba gminy stały przy ówczesnej ulicy Karczewskiej, dzisiejszej Piłsudskiego, a Żydzi zamieszkiwali głównie okolice Starego Rynku, po obu stronach rzeki Srebrnej.
Liczby pokazują, jak szybko ta społeczność rosła. W 1827 roku na 770 mieszkańców Mińska przypadało 260 Żydów. W 1861 roku było ich już blisko 700 na 1300 osób, a w 1897 roku ponad 3400 przy 6000 mieszkańców, czyli ponad połowę miasta. W 1937 roku mińscy Żydzi liczyli około 5800 osób. Żyli głównie z handlu i rzemiosła, byli też właścicielami wielu miejskich nieruchomości.
To jeden z rozdziałów naszego przewodnika w mieście Mińsk MazowieckiDwa cmentarze
Cmentarz przy Dąbrówki nie był pierwszy. Starszą nekropolię założono około 1820 roku i grzebano na niej zmarłych mniej więcej do 1870 roku. Po wojnie jej teren zabudowano, stanął tam zespół szkół, a ślad po najstarszym cmentarzu żydowskim miasta zniknął.
Nowy cmentarz, ten przy Dąbrówki, założono po 1870 roku i chowano na nim do 1964 roku. Przez większość jego istnienia przestrzegano podziału na kwatery męskie i żeńskie, z którego zrezygnowano dopiero w międzywojniu. Najstarszy odczytany nagrobek pochodzi z 1878 roku i upamiętnia Icchaka, syna Mosze. Stoi tu też grób cadyka Jakowa z Mińska Mazowieckiego, zmarłego w 1902 roku. Cadyk to żydowski przywódca duchowy, a do jego grobu jeszcze długo pielgrzymowali wyznawcy.
1942: getto i Treblinka
Wojna przyszła po tę społeczność szybko. W 1940 roku Niemcy utworzyli w mieście getto. Zlikwidowali je 21 sierpnia 1942 roku, a jego mieszkańców wywieźli do obozu zagłady w Treblince. W południowo-zachodniej części cmentarza znajdują się zbiorowe mogiły osób rozstrzelanych na miejscu w 1942 i 1943 roku. Groby te nie zostały oznaczone.
Co zostało na cmentarzu żydowskim
W 1967 roku, w dwudziestą piątą rocznicę rozpoczęcia likwidacji getta, na cmentarzu odsłonięto pomnik. Napis, po polsku i po hebrajsku, mówi o pięciu i pół tysiącach zamordowanych z Mińska i okolic: mężczyzn, kobiet i dzieci. Kilkaset macew, zbiorowe mogiły i ten pomnik to dziś prawie wszystko, co fizycznie przypomina o społeczności, która przez ponad sto lat współtworzyła miasto. W 2007 roku cmentarz doczekał się szczegółowej inwentaryzacji, a na początku naszego wieku dwukrotnie go uporządkowano.
Podobny los spotkał żydowskie społeczności w innych miastach Mazowsza. O społeczności, która przed I wojną bywała większością miasta, i o jej dwóch kirkutach pisaliśmy przy okazji żydowskiej Ostrowi Mazowieckiej.
Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Mińsk Mazowiecki — inne miejsca
- Kościół mariawitów w Mińsku Mazowieckim Kościół mariawitów w Mińsku Mazowieckim to neogotycka świątynia z lat 1907-1911, wzniesiona przez wyznanie, które ledwie rok wcześniej odłączyło się od Rzymu.
- Kościół Narodzenia NMP w Mińsku Mazowieckim Kościół Narodzenia NMP w Mińsku Mazowieckim przebudowywało każde stulecie: od gotyckiej fary przez klasycyzm Marconiego po dzisiejszy kształt Dziekońskiego.
- Muzeum Ziemi Mińskiej: willa hrabiny Łubieńskiej Muzeum Ziemi Mińskiej mieści się w willi hrabiny Łubieńskiej z rodziny dawnych właścicieli Mińska Mazowieckiego, spalonej w 1944 roku i odbudowanej po wojnie.
- Pałac Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim Pałac Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim przez pięć wieków zmieniał właścicieli i kształt: od dworu Warszyckich, przez klasycyzm Jezierskiego, po dom kultury.
- Willa doktora Huberta w Mińsku Mazowieckim Willa doktora Jana Huberta w Mińsku Mazowieckim: dom lekarza fabryki Rudzkiego, którego miejscowa tradycja uznaje za pierwowzór Judyma z „Ludzi Bezdomnych”.