Co zobaczyć w Mińsku Mazowieckim, żeby zrozumieć to miasto? Najlepiej zacząć od pytania, do kogo ono należało. Przez większą część swojej historii najokazalsze budynki w mieście miały jednego właściciela naraz, a ostatnia z rodzin, które je trzymały, nie wypuściła ich z rąk przez dobre sto lat, aż do 1944 roku.
Miasto założono w 1421 roku. Rezydencja, ogród nad rzeką, potem najwytworniejsze wille: kolejne kawałki Mińska przechodziły z rąk do rąk razem z tytułem do dóbr, a nie osobno, jak działki na sprzedaż.
Co zobaczyć w Mińsku Mazowieckim: pałac Dernałowiczów nad Srebrną
Pałac stoi w parku przy ulicy Warszawskiej 173 , po zachodniej stronie rzeczki Srebrnej. Pierwszy dwór postawił w tym miejscu Stanisław Warszycki w XVII wieku. W XVIII wieku przebudował go Leon Opaliński, a dzisiejszy, klasycystyczny kształt nadały budynkowi prace Stanisława Jezierskiego w latach 1825-1829: to wtedy dobudował po bokach dwa lekko wysunięte przed mur skrzydła i podwyższył całość o niskie piętro.
Lista właścicieli czyta się jak spis rodzin, które po kolei rządziły okolicą: Mińscy, od 1538 roku Wolscy, od 1597 Warszyccy, potem Opalińscy, Borzęccy, od 1806 Jezierscy. W 1870 roku dobra kupił od Jezierskich Seweryn Michał Doria-Dernałowicz. Jego rodzina utrzymała pałac do 1944 roku. Przed 1855 rokiem zawalił się południowo-zachodni narożnik budynku, a odbudowy podjęli się w 1888 roku właśnie Dernałowiczowie.
Otaczający pałac park krajobrazowy ukształtowano przed 1828 rokiem w miejsce wcześniejszego, regularnego ogrodu. Ostateczną formę nadano mu w 1867 roku, gdy uregulowano brzegi stawów i rozdzielono nurt rzeki na dwa równoległe kanały. Dziś w pałacu mieści się Miejski Dom Kultury.
Historia budowy i kolejnych przebudów rezydencji ma własny wpis.
Willa, która została Muzeum Ziemi Mińskiej
Kawałek dalej, przy ulicy Okrzei 16 , stoi parterowa willa z czterospadowym dachem. Posesja należała do Pelagii Łubieńskiej (1869-1938), córki Dernałowiczów wydanej za Łubieńskiego, a więc tej jednej osoby, która spinała obie rodziny. Była właścicielką tej części miasta. Obok, na sąsiednim placu, w latach 1903-1936 stała murowana cerkiew prawosławna. Kiedy ją rozebrano, część materiału poszła na budowę willi.
Dom postawiła w latach 1937-1938 córka Pelagii, Maria Magdalena Łubieńska, według projektu architekta Michała Sławińskiego. W lipcu 1944 roku Niemcy podpalili budynek. Łubieńska odbudowała go w 1947 roku, dobudowując piętro, a sama zamieszkała w mniejszym budynku obok. Po 1950 roku willę przejął Skarb Państwa i urządził w niej mieszkania komunalne. Dopiero od 2005 roku jest siedzibą Muzeum Ziemi Mińskiej.
O samej willi i jej fundatorce jest osobny wpis.
Willa doktora Huberta, czyli wyjątek od reguły
Nie każdy okazały dom w Mińsku należał do Dernałowiczów. Najgłośniejsza willa miasta powstała dla kogoś spoza tego kręgu. Przy ulicy generała Sosnkowskiego 6 stoi budynek wzniesiony na przełomie XIX i XX wieku dla doktora Jana Huberta (1862-1944), lekarza w wielkiej fabryce mostów Rudzkiego i twórcy męskiego gimnazjum. Miejscowa tradycja, którą spopularyzował pisarz Tadeusz Chróścielewski, uznaje Huberta za pierwowzór doktora Tomasza Judyma z „Ludzi Bezdomnych”. Sam Stefan Żeromski, spokrewniony z żoną doktora, bywał w tym domu.
Ten wątek prowadzi dalej.
Kamienica przy placu Kilińskiego, w której urzędowało gestapo
Przy placu Jana Kilińskiego 10 stoi kamienica, którą w 1922 roku wystawił niejaki Andrzejkiewicz jako luksusowy dom na wynajem. W 1930 roku odkupiła ją hrabina Pelagia Łubieńska, ta sama, do której należała willa przy Okrzei. Rodzina dawnych właścicieli miasta wciąż więc dokupywała w nim nieruchomości jeszcze w międzywojniu.
Potem budynek przeszedł przez wszystkie władze, jakie miały w Mińsku coś do powiedzenia. W latach 1932-1939 mieściła się w nim Rejonowa Komenda Uzupełnień, w czasie okupacji siedziba gestapo, a po 1944 roku Wojskowa Komisja Uzupełnień.
Stulecie, przez które reprezentacyjny Mińsk należał do jednej rodziny, skończyło się we wrześniu 1944 roku. Dekret o reformie rolnej, wydany przez nowe, komunistyczne władze, wywłaszczył wtedy bez odszkodowania właścicieli majątków ponad pięćdziesięciu hektarów i dawał im trzy dni na opuszczenie posiadłości. Ostatni dziedzice, Tadeusz i Jerzy Doria-Dernałowiczowie, stracili pałac, który przejęło Państwowe Gospodarstwo Rolne.
Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Mińsk Mazowiecki — zwiedzaj temat po temacie (6 miejsc)
- Cmentarz żydowski w Mińsku Mazowieckim Cmentarz żydowski w Mińsku Mazowieckim to ostatni ślad społeczności, która w XIX wieku bywała większością miasta, a w 1942 roku trafiła do Treblinki.
- Kościół mariawitów w Mińsku Mazowieckim Kościół mariawitów w Mińsku Mazowieckim to neogotycka świątynia z lat 1907-1911, wzniesiona przez wyznanie, które ledwie rok wcześniej odłączyło się od Rzymu.
- Kościół Narodzenia NMP w Mińsku Mazowieckim Kościół Narodzenia NMP w Mińsku Mazowieckim przebudowywało każde stulecie: od gotyckiej fary przez klasycyzm Marconiego po dzisiejszy kształt Dziekońskiego.
- Muzeum Ziemi Mińskiej: willa hrabiny Łubieńskiej Muzeum Ziemi Mińskiej mieści się w willi hrabiny Łubieńskiej z rodziny dawnych właścicieli Mińska Mazowieckiego, spalonej w 1944 roku i odbudowanej po wojnie.
- Pałac Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim Pałac Dernałowiczów w Mińsku Mazowieckim przez pięć wieków zmieniał właścicieli i kształt: od dworu Warszyckich, przez klasycyzm Jezierskiego, po dom kultury.
- Willa doktora Huberta w Mińsku Mazowieckim Willa doktora Jana Huberta w Mińsku Mazowieckim: dom lekarza fabryki Rudzkiego, którego miejscowa tradycja uznaje za pierwowzór Judyma z „Ludzi Bezdomnych”.