Co zobaczyć w Józefowie: miasto willi świdermajer

Weranda willi Hanka przy ulicy Wyszyńskiego ma pod podłogą skrytkę, w której w czasie okupacji Bataliony Chłopskie trzymały broń. Samą willę postawiono w 1928 roku z drewna spławionego Wisłą z południa Polski, a ciesielską robotę wykonała brygada ściągnięta na lato z Krynicy. To jest w skrócie odpowiedź na pytanie, co zobaczyć w Józefowie: drewniane letnisko, które wyrosło przy kolei i do dziś stoi wśród sosen.

Józefów leży na piaszczystym tarasie po prawej stronie Wisły, na południowy wschód od Warszawy. Stałych mieszkańców miał przed wojną około półtora tysiąca. Latem dochodziło do nich nawet trzy tysiące letników i kuracjuszy, więc miasteczko na sezon więcej niż się podwajało.

Kolej, która zbudowała letnisko

W 1877 roku ruszyła Kolej Nadwiślańska, linia ze zaboru rosyjskiego prowadząca z Mławy przez Warszawę dalej na południe. Tory poprowadzono przez sosnowe lasy, a wzdłuż nich zaczęły przysiadać osady letniskowe. Pociągi zatrzymały się w Józefowie w 1888 roku i to przesądziło o losie miejscowości.

Zamożna Warszawa złapała wtedy modę na letniska. Kolej skróciła drogę z miasta do godziny, więc rodziny wynajmowały tu domy na cały sezon, od kwietnia do września. Przez resztę roku takiej willi pilnował stróż z rodziną. Ten rytm widać w kartach niemal każdego józefowskiego domu: letnicy z Warszawy latem, stróżówka i pusty dom zimą.

Sosnowy klimat i kuracjusze

Do mody na letnisko doszła medycyna. Lekarze zauważyli, że suchy, piaszczysty grunt i żywiczne powietrze sosnowych lasów, pełne olejków wydzielanych przez drzewa, służą chorym na płuca. Okolicę zaczęto porównywać do alpejskich uzdrowisk, a sąsiedni Otwock zyskał przydomek polskiego Merano.

Józefów wszedł w ten sam nurt. W międzywojniu dostrzeżono jego walory dla leczenia chorób dróg oddechowych i obok domów letniskowych zaczęły powstawać pensjonaty z pokojami do wynajęcia dla kuracjuszy. Najlepiej widać to po willi Patria przy ulicy Sosnowej : pod pozorem podmiejskiej willi kryje się dom z dwoma mieszkaniami na każdym piętrze, wystawnie wykończony na pokaz, choć wewnątrz skromny. Pełny opis tego domu jest w osobnym wpisie o willi Patria.

Świdermajer, czyli drewniane wille Józefowa

Domy, które warszawiacy stawiali nad Świdrem i wzdłuż linii otwockiej, doczekały się własnej nazwy: świdermajer. Ukuł ją żartem poeta Konstanty Ildefons Gałczyński, składając rzekę Świder z niemieckim biedermeierem. Za twórcę stylu uchodzi Michał Elwiro Andriolli, rysownik i ilustrator, który w 1880 roku kupił grunty nad Świdrem i postawił na nich letnisko Brzegi z kilkunastoma drewnianymi domami własnego projektu. Naśladowcy roznieśli ten pomysł po całej okolicy.

Świdermajer poznaje się po szerokich werandach, gankach i koronkowej, wycinanej w drewnie dekoracji. W Józefowie stoi ich do dziś cały zespół. Willa Hanka ma wypiłowane w deskach motywy roślinne. Willa Irenka przy ulicy Zielonej powstała około 1900 roku, a jej pierwszym właścicielem był carski oficer. Willa Balbinów przy Wyszyńskiego 11 zachowała na fasadzie relikt napisu z datą 1902. Wszystkie te domy zebraliśmy w osobnym wpisie o drewnianych willach Józefowa.

Osobny rozdział to willa Benke, zwana też Benkówką, przy ulicy 3 Maja . Postawili ją pod koniec XIX wieku Wilhelm i Ernestyna Benke, na terenie dawnej wsi Emilianów, i prowadzili w niej pensjonat letniskowy. Jej historię opisaliśmy we wpisie o willi Benke.

Willa króla proszków z kogutkiem

Nad starorzeczem Wisły, przy ulicy Nadwiślańskiej , stoi willa z fontanną przed frontem i świerkową aleją. Zbudowali ją w 1930 roku Gąseccy, współwłaściciele warszawskiej fabryki farmaceutycznej Adolfa Gąseckiego. To ta firma produkowała przeciwbólowe proszki z kogutkiem, sprzedawane przed wojną w kilkudziesięciu krajach. Rodzinie i domowi poświęciliśmy wpis o willi Gąseckich.

Kościół Matki Bożej Częstochowskiej

Murowany punkt w drewnianym mieście to kościół przy ulicy Piotra Skargi . Zaczęli go budować w 1902 roku mieszkańcy okolicznych wsi, którzy rok wcześniej zawiązali komitet budowy. Świątynię postawiono z czerwonej cegły, w neogotyku zwanym gotykiem nadwiślańskim, i oddano wiernym w 1905 roku, choć osobną parafię erygowano dopiero w 1919. Wtedy też założono przy niej cmentarz. Całą tę historię zebraliśmy we wpisie o kościele w Józefowie.

Żydowski Michalin i getto w Falenicy

Letniskowy interes napędzała w dużej części ludność żydowska. W sąsiednim Michalinie w 1938 roku działało co najmniej dziesięć pensjonatów należących do żydowskich właścicieli. Ślad po tej społeczności został też w architekturze: dom Jakubówka przy ulicy Długiej mieścił w środkowej części dom modlitwy wyznawców judaizmu.

Ta społeczność zniknęła w ciągu jednej wojny. W październiku 1940 roku Niemcy utworzyli getto w Falenicy i Miedzeszynie, do którego przesiedlono także Żydów z Józefowa. Zlikwidowano je 20 sierpnia 1942 roku, wywożąc mieszkańców pociągiem towarowym do obozu zagłady w Treblince. O domu modlitwy i willi Frankówka, której właścicieli wysiedlono do getta, piszemy w zbiorczym wpisie o drewnianych willach.

Bunkry Przedmościa Warszawskiego

Wśród sosen i ogrodów kryje się w Józefowie druga, twardsza warstwa. Przez teren miasta biegła linia Przedmościa Warszawskiego, pas umocnień broniący Warszawy od wschodu, który wykorzystywał piaszczyste wzniesienia i podmokłe łąki jako naturalną przeszkodę. W sierpniu 1920 roku fortyfikacje na tym odcinku stanowiły podstawę obrony dostępu do stolicy. W latach okupacji Niemcy dobudowali betonowe bunkry, przerywając prace po ataku na ZSRR w 1941 roku.

Do dziś w ziemi i wśród drzew został po tym cały zespół obiektów: schrony bojowe i obserwacyjne, punkty oporu, rowy strzeleckie i okopy, rozsiane po całym mieście, od nadwiślańskich łąk po piaszczyste wzgórza na wschodzie. Datowane są na dwie wojny, na lata 1916–1920 i 1940–1944.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.