Co zobaczyć w Sulejówku, mieście Marszałka Piłsudskiego

Co zobaczyć w Sulejówku? Odpowiedź prawie zawsze zaczyna się od jednego białego dworku. Ale samo miasto wzięło początek z czegoś znacznie skromniejszego: z przystanku kolejowego, który w 1910 roku zatrzymał pierwsze pociągi wśród sosnowego lasu. Dogodny dojazd do Warszawy i suche, zalesione parcele zrobiły z okolicy modne letnisko. W dwudziestoleciu międzywojennym warszawiacy zaczęli stawiać tu drewniane wille z werandami, a jeden z kupujących nazywał się Józef Piłsudski.

Co zobaczyć w Sulejówku najpierw: dworek Milusin

W 1921 roku Aleksandra Piłsudska kupiła od miejscowego kolejarza zalesioną działkę z niewielkim drewnianym domem letnim. Namówił ją do tego mieszkający już w Sulejówku Jędrzej Moraczewski, pierwszy premier odrodzonej Polski. Dom nadawał się najwyżej na lato, bo piece stały tylko w trzech pokojach. Wtedy w kraju ruszyła zbiórka: Komitet Żołnierza Polskiego postanowił uczcić zasługi Piłsudskiego i sfinansować budowę porządnej willi na jego działce. Żołnierze zrzucali się na materiał i sami pracowali przy budowie. Projekt przygotował Kazimierz Skórewicz, architekt gmachu Sejmu.

Willę nazwano Milusin i stanęła w 1923 roku. Piłsudski wprowadził się tam po tym, jak 30 maja 1923 roku złożył dymisję ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego i wycofał się z życia publicznego. Na trzy lata biały dworek stał się jego domem, gabinetem i miejscem spotkań z dawnymi podkomendnymi. To tutaj napisał “Rok 1920” i “Moje pierwsze boje”. Kiedy w 1926 roku wrócił do polityki, rodzina przeniosła się do Belwederu, a Sulejówek został letnią rezydencją. W 2020 roku, w setną rocznicę Bitwy Warszawskiej, zespół Milusina uznano za Pomnik Historii. Dziś mieści się w nim Muzeum Józefa Piłsudskiego. Pełną historię domu, jego wyposażenia i wywiezionych po wojnie pamiątek opisujemy w osobnym wpisie o dworku Milusin.

Willa Bzów i Otradno, domy jego żołnierzy

Milusin nie stał samotnie. Wokół niego, w kwartale między dzisiejszymi ulicami Oleandrów, Legionów i Paderewskiego, złożyło się całe założenie parkowe z kilkoma domami. Przy Paderewskiego 94 stoi murowana willa Bzów, którą w 1932 roku odkupiła Fundacja Oficerskich Domów Wypoczynkowych z myślą o wdowach po legionistach. W czasie, gdy w Milusinie mieszkał Marszałek, mieściła się w niej wartownia pilnująca dworku, i to od jej wojskowej funkcji willa bywa nazywana adiutantówką. Sąsiedni dom przy Oleandrów 3 , dawna willa Otradno, po przeprowadzce Piłsudskich do Milusina zamieniono na mieszkania żołnierskie. Oba domy zbieramy w osobnym wpisie o willach żołnierskich przy Milusinie.

Dworek Siedziba i pierwszy premier

Jędrzej Moraczewski, ten sam, który podpowiedział Piłsudskim Sulejówek, mieszkał tu od 1920 roku aż do śmierci. Razem z żoną Zofią zajmował dom przy 11 Listopada 139 , zwany dworkiem Siedziba. Budynek postawiono w 1911 roku dla rodziny Smosarskich, a Moraczewscy byli jego właścicielami przez ponad trzy dekady. Był to dom pierwszego premiera niepodległej Polski, człowieka, który rządził rządem raptem dwa miesiące na przełomie 1918 i 1919 roku, a potem przez ćwierć wieku był po prostu sąsiadem. Osobno piszemy o dworku Siedziba i rodzinie Moraczewskich.

Willa Dewajtis, dziś ratusz

Przy Dworcowej 55 stoi murowana willa z lat 20. XX wieku, którą znano jako Dewajtis. Ma dębowe parkiety we wszystkich pokojach i wieżyczkę nad klatką schodową. Po latach zmian budynek trafił w ręce miasta i dziś urzęduje w nim Urząd Miasta Sulejówek. To rzadki przypadek, gdy dawna letniskowa willa nie została podzielona na mieszkania, tylko dostała funkcję publiczną. Więcej o niej we wpisie o willi Dewajtis.

Stare wille letniskowe

Poza domami związanymi z Piłsudskim Sulejówek zachował kilkanaście zwykłych letniskowych willi, po których nazwisk właścicieli nie pamięta już nikt poza rodzinami. Część jest drewniana, wznoszona z poziomych sosnowych bali wiązanych w narożach na zamek, jak willa z tarasem widokowym w formie wieżyczki przy Wilsona 14 . Część murowano z cegły, w oszczędnym eklektyzmie lat trzydziestych. Dwie z nich miały własne imiona wypisane na elewacji: Podlasianka i Walerianka. Te domy, ich właścicieli i losy po wojnie zbieramy w osobnym wpisie o willach letniskowych Sulejówka. O podobnym paśmie drewnianych letnisk przy kolei pisaliśmy przy okazji willi Legionowa.

Kasyno wojskowe przy placu Czarnieckiego

Po wojnie w Sulejówku stacjonowało wojsko, a pamiątką po nim jest budynek dawnego kasyna wojskowego przy placu Czarnieckiego 41 . Oddano go do użytku w 1955 roku i przez całą epokę PRL pełnił funkcję wojskowej stołówki oraz miejsca spotkań kadry oficerskiej. Salę zebrań zaadaptowano z czasem na lokalne kino, a w części pomieszczeń działały sklep, fryzjer i biura. Budynek wyłączono z użytkowania w 2015 roku, a pięć lat później wpisano do rejestru zabytków województwa mazowieckiego.

Cmentarz z grobami z września 1939

Cmentarz parafialny w części miasta zwanej Miłosną założono w 1939 roku, a jego historia zaczęła się od pogrzebu ofiar wojny. Pierwsze pochówki objęły ofiary masowej zbrodni, której żołnierze Wehrmachtu dopuścili się tutaj 15 września 1939 roku, w pierwszych tygodniach okupacji. Ich mogiły, groby wojenne z tamtego czasu, zachowały się na cmentarzu przy Łukasińskiego 45 do dziś.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.