Dworek Milusin, dom Piłsudskiego w Sulejówku

Milusin jest niewielki. To parterowy, biały dom na planie prostokąta, z czterospadowym dachem krytym dachówką i kolumnowym gankiem pod trójkątnym szczytem. Gdyby nie dwie marmurowe tablice na frontowej ścianie, można by go wziąć za zwykły międzywojenny dworek. Tablice mówią, kto go tu postawił i dla kogo: “Pierwszemu Marszałkowi Polski, Józefowi Piłsudskiemu, Naczelnemu Wodzowi swemu dom ten wzniósł w roku 1923 żołnierz niepodległej Polski”.

Dar żołnierza

Historia domu zaczęła się od zalesionej działki. W 1921 roku Aleksandra Piłsudska kupiła od miejscowego kolejarza kawałek sosnowego lasu z małym drewnianym domem letnim. Poradził jej to Jędrzej Moraczewski, pierwszy premier odrodzonej Polski, który mieszkał w Sulejówku od roku. Domek nadawał się tylko na lato, bo piece stały ledwie w trzech pokojach.

Mniej więcej wtedy w kraju zawiązała się inicjatywa, żeby uczcić zasługi Piłsudskiego w walce o niepodległość i ofiarować mu majątek pod Warszawą. Zajął się tym Komitet Żołnierza Polskiego, który zebrał na ten cel pieniądze ze składek. Sam Piłsudski nie chciał przyjąć takiego daru wprost i zgodził się dopiero na rozwiązanie kompromisowe. Nową, całoroczną willę postawiono na tej samej zalesionej działce, którą dwa lata wcześniej kupiła Aleksandra. Żołnierze brali udział w pracach przy budowie, a Komitet zajął się nawet wyposażeniem, w dużej części pochodzącym z darów. Projekt przygotował Kazimierz Skórewicz, ten sam architekt, który zaprojektował gmach Sejmu i zajmował się ochroną zabytków.

Trzy lata Marszałka

Dom nie był jeszcze wykończony, kiedy Piłsudski się do niego wprowadził. 30 maja 1923 roku, po sporze z generałem Władysławem Sikorskim o kształt najwyższych władz wojskowych, złożył dymisję ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego i wycofał się z życia publicznego. Milusin na trzy lata stał się jego domem rodzinnym, miejscem pracy i spotkań z byłymi podkomendnymi. To tutaj napisał “Rok 1920”, “Moje pierwsze boje”, “O wartości żołnierza legionów” i wspomnienie o Gabrielu Narutowiczu. Odwiedzali go w tym czasie liczni politycy i goście prywatni.

Kiedy w 1926 roku wrócił do polityki, rodzina zamieszkała w Belwederze, a Sulejówek został miejscem letniego i świątecznego wypoczynku. Pozostał nim także po śmierci Marszałka w 1935 roku. We wrześniu 1939 roku Aleksandra Piłsudska z córkami wyjechała do Londynu. Podczas okupacji dworek z otoczeniem zajęli Niemcy, a w 1947 roku przejęło go wojsko polskie, które później wywiozło z domu pamiątki po Piłsudskim. Do 1956 roku willa pozostawała do dyspozycji ambasadora ZSRR, po czym przejęła ją gmina i urządziła w niej przedszkole.

Dom, drewniak i ogród

Wnętrze Milusina rozkłada się na dwa rzędy pomieszczeń, z holem wejściowym pośrodku i najobszerniejszym pokojem, salonem, po stronie ogrodowej. Salon ma zaokrąglone narożniki z niszami sklepionymi w kształt muszli; w jednej stoi okrągły, kaflowy piec, w ścianie mieści się kominek. Wszystkie pokoje mają jesionowe parkiety i sufity z fasetami, czyli łagodnie zaokrąglonym przejściem od ściany do sufitu. Zachowała się oryginalna stolarka okien i drzwi z metalowymi okuciami, a nawet porcelanowe wyłączniki elektryczne. Po latach do wnętrz wróciła część rozproszonych po wojnie mebli i przedmiotów, w tym sprzęty kupione w 1923 roku z funduszy Komitetu, dwa wileńskie pejzaże Ignacego Pinkasa, obraz Kazimierza Stabrowskiego “Staw w parku” oraz rzeźba “Szaman” jego żony, Julii Stabrowskiej. Odnaleziono je w 2014 roku w ośrodku wojskowym w Hellenowie.

Obok murowanego dworku stoi starszy dom, zwany “Drewniakiem”. To parterowy budynek na planie prostokąta, w typie drewnianego domu letniskowego, jakie na przełomie wieków stawiano pod Warszawą w stylistyce nawiązującej do szwajcarskich pawilonów i rosyjskich dacz. Przez lata pełnił funkcję wielorodzinnego domu mieszkalnego i ocieplono go grubą warstwą tynku, ale pod spodem zachowało się oryginalne drewniane oszalowanie ścian z ażurową dekoracją wycinaną wyrzynarką. Całość dopełnia ogród, który utrzymał charakter lasku sosnowego z wydzielonymi kwaterami warzywnymi, owocowymi i pasieką, odtworzonymi dziś w dawnych detalach i gatunkach roślin.

Pomnik Historii

W 2000 roku miasto przekazało Milusin Fundacji Rodziny Józefa Piłsudskiego, a w 2008 roku minister kultury zawarł z nią umowę o utworzeniu w Sulejówku Muzeum Józefa Piłsudskiego. 13 sierpnia 2020 roku, w przededniu setnej rocznicy Bitwy Warszawskiej, zespół Milusina, obejmujący dworek, Drewniak i ogród, uznano za Pomnik Historii. Ogłosił to prezydent podczas otwarcia nowego gmachu muzeum. Uzasadnienie wskazało na wartość domu jako daru żołnierza dla jednego z ojców niepodległości oraz miejsca, w którym w latach dwudziestych zapadały ważne dla kraju decyzje.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.