Przez większą część swoich dziejów Przasnysz był miastem dwóch społeczności. Pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku ludność żydowska sięgnęła tu 4,5 tysiąca osób, ponad połowy wszystkich mieszkańców. Po tej wspólnocie został cmentarz przy ulicy Leszno, opadający łagodnie ku rzece Węgierce. Bliźniaczy los spotkał inne miasteczka północnego Mazowsza, jak Serock, gdzie Żydzi też stanowili ponad połowę mieszkańców, a o czym pisaliśmy przy cmentarzu żydowskim w Serocku.
Od zakazu osiedlania do połowy miasta
Żydzi zaczęli pojawiać się w Przasnyszu w XVI wieku, po przyłączeniu Mazowsza do Korony. Przez długi czas nie mogli się tu jednak zadomowić, bo na Mazowszu obowiązywały przywileje zakazujące osiedlania się Żydów w miastach królewskich. Właściwy rozwój społeczności zaczął się dopiero w drugiej połowie XVIII wieku, gdy sejmy za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego znosiły te ograniczenia. Gmina wyznaniowa ukształtowała się na przełomie XVIII i XIX wieku. W 1808 roku w mieście mieszkało już ponad trzystu Żydów, około jednej piątej mieszkańców.
Osiadli w mieście trudnili się głównie handlem i rzemiosłem, zwłaszcza krawiectwem, prowadzili piekarnie, jatki i kramy. W 1822 roku władze Królestwa Polskiego wyznaczyły w Przasnyszu osobny rewir żydowski, obejmujący Końskie Targowisko i kilka przyległych ulic. Społeczność szybko rosła: w 1857 roku liczyła blisko dwa tysiące osób, a pod koniec lat osiemdziesiątych ponad cztery i pół tysiąca. Do tego skoku przyczynił się napływ litwaków, aktywnych gospodarczo, zrusyfikowanych Żydów z zachodnich guberni Rosji. Po powstaniu styczniowym ważnym źródłem dochodu stały się dostawy i usługi dla rosyjskiego garnizonu.
W drugiej połowie XVIII wieku przy dawnej ulicy Bydlęcej, dziś Berka Joselewicza, stanęła pierwsza, drewniana synagoga, w 1886 roku zastąpiona murowaną. W 1860 roku nad Węgierką wzniesiono bet midrasz, czyli dom nauki i modlitwy, obok nowej mykwy, łaźni rytualnej. Działały chedery, żydowskie szkoły religijne, a od połowy stulecia rosły wpływy chasydów, zwłaszcza za sprawą cadyka, czyli chasydzkiego przywódcy religijnego, Chanocha Henicha ha-Kohena Lewina.
To jeden z rozdziałów naszego przewodnika w mieście PrzasnyszMiędzywojnie i koniec
W odrodzonej Polsce odsetek Żydów w Przasnyszu malał. Spis z 1921 roku wykazał ich ponad dwa tysiące, około 36 procent mieszkańców, dziesięć lat później już 28 procent z ośmiu tysięcy. Gmina odbudowywała infrastrukturę zniszczoną w I wojnie: prowadziła przytułek, łaźnię i tanią kuchnię, a odbudowa spalonej synagogi trwała do 1928 roku. W życiu społeczności ścierali się ortodoksi z religijnej Agudy, syjoniści oraz socjaliści z Bundu, żydowskiej partii robotniczej.
Koniec przyszedł we wrześniu 1939 roku. Po wkroczeniu Niemców rozpoczęły się prześladowania, spalono i zburzono synagogę, domy modlitwy i mieszkanie rabina. Jeszcze jesienią 1939 roku wypędzono z miasta 2600 Żydów. Trafili do getta w Makowie Mazowieckim oraz do Generalnego Gubernatorstwa, głównie do Radzymina i Warszawy, i podzielili los tamtejszych gett, ginąc w Treblince i innych obozach zagłady. Przasnysz włączono bezpośrednio do Rzeszy, a niemieckie władze ogłosiły go oczyszczonym z Żydów, choć ostatni miejscowi pozostali w nim jeszcze do 1943 roku.
Lapidarium z macew
Cmentarz przy ulicy Leszno założono w XVIII wieku. Niemcy zniszczyli go w czasie wojny, wykorzystując wyrwane z grobów macewy do prac budowlanych w mieście, a dzieła dopełniły powojenne zaniedbania. Przez lata okoliczni mieszkańcy używali tego terenu między innymi jako boiska.
Dopiero w 1986 roku teren uporządkowano, dzięki współpracy władz miasta, Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej i miejscowego muzeum. Powstało wtedy lapidarium w kształcie dwóch wielkich macew, w które wmurowano fragmenty ocalałych nagrobków, także z pobliskich Chorzeli i Makowa Mazowieckiego. Napis na pomniku jest po polsku i po hebrajsku. Do dziś zachowało się na cmentarzu tylko dwadzieścia siedem nagrobków. W 2019 roku uzgodniono dalsze porządkowanie i ogrodzenie terenu, a w 2024 roku nekropolię oznaczono pamiątkową tablicą.
Cmentarz leży przy ulicy Leszno , nad Węgierką.
Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Przasnysz — inne miejsca
- Carskie koszary w Przasnyszu Zespół carskich koszar przy ulicy Makowskiej w Przasnyszu z lat 1902–1912. Zdobyty w 1918 roku przez Polską Organizację Wojskową, do dziś wojskowy.
- Dom Sportowy w Przasnyszu Modernistyczny Dom Sportowy w Przasnyszu z lat 1930–1934, którego kamień węgielny wmurował prezydent Ignacy Mościcki. Dziś Miejski Dom Kultury, w rejestrze zabytków.
- Kamienice Rynku w Przasnyszu Kamienice przy Rynku w Przasnyszu, wzniesione w latach 20. XX wieku po zniszczeniach I wojny, według planu regulacyjnego Saskiego i Tołłoczki. Modernistyczne fasady.
- Klasztor kapucynek w Przasnyszu (św. Klary i Józefa) Barokowy kościół i klasztor sióstr w Przasnyszu z lat 1609–1616. Tu żyła błogosławiona Maria Teresa Kowalska, wywieziona z całą wspólnotą do obozu w Działdowie.
- Kolej wąskotorowa w Przasnyszu: dworzec i most Wąskotorowa kolej w Przasnyszu, zbudowana przez wojsko w 1915 roku. Dworzec z 1930 roku i stalowy most na Węgierce po dawnej Mławskiej Kolei Wąskotorowej.
- Kościół i klasztor bernardynów w Przasnyszu Kościół świętego Jakuba i Anny w Przasnyszu, jeden z najpóźniejszych gotyckich w Polsce, ukończony w 1618 roku z fundacji Kostków. Dziś opiekują się nim pasjoniści.
- Kościół Wniebowzięcia NMP w Przasnyszu (fara) Gotycka fara w Przasnyszu z lat 1474–1485, dzwonnica z przełomu XV i XVI wieku, kaplice Kostków i chrzest świętego Stanisława. Najstarszy zabytek miasta.