Przasnysz: gotyckie klasztory i miasto na wojennym trakcie

Na zachodnim skraju śródmieścia Przasnysza, przy ulicy 3 Maja, stoi ceglany kościół, którego szczyt najeżony jest wąskimi wieżyczkami. Mury ułożono z cegły w dwóch odcieniach, ciemniejsze układają się w romby. Wygląda na budowlę gotycką i tak jest odbierany, choć ukończono go dopiero w 1618 roku, gdy w reszcie Polski od dawna budowano barokowo. Przasnysz sięgnął po formę o sto lat przestarzałą, bo tak chciał fundator. Ten upór dobrze oddaje całe miasto: leżące na uboczu, długo trzymające się swojego.

Prawa miejskie nadał osadzie książę mazowiecki Janusz I Starszy w 1427 roku, na prawie chełmińskim, popularnym wtedy wzorcu miejskich swobód. Rynek i sąsiednie ulice rozmierzono wtedy według średniowiecznej reguły, na siatce kwadratów o boku jednego sznura, czyli około 45 metrów, z wąskimi działkami od frontu i budynkami gospodarczymi w głębi. Ten szachownicowy układ przetrwał, z niewielkimi odchyleniami, do dziś.

Miasto na trakcie z Prus na Mazowsze

Przasnysz leżał na drodze łączącej Prusy z sercem Mazowsza, a później Królewiec z Warszawą. Położenie, które w czasach pokoju napędzało handel, w czasie wojny sprowadzało na miasto wojsko. Przez Przasnysz raz po raz przechodziły i kwaterowały obce oddziały. Ciężar ich utrzymania jako pierwsi narzucili mieszczanom Prusacy. W 1806 roku miasto zajęli Kozacy, wkrótce wyparci przez Francuzów, a po 1812 roku weszli Rosjanie i po powstaniu styczniowym zostali już na stałe.

Pod koniec XIX wieku władze carskie postanowiły z tego kwaterunku zrobić instytucję. Odkupiły od prywatnych właścicieli grunty przy dzisiejszej ulicy Makowskiej i w pierwszych latach XX wieku postawiły tam zespół carskich koszar. Po 1915 roku weszli do nich Niemcy, 11 listopada 1918 roku koszary zdobyli żołnierze Polskiej Organizacji Wojskowej, a po nich wróciło Wojsko Polskie. Garnizon przetrwał w Przasnyszu obie wojny i późniejsze dekady.

To samo położenie, które ściągało wojsko, kosztowało miasto najwięcej w I wojnie światowej. Front wschodni zatrzymał się tutaj na wiele miesięcy. Najcięższa z bitew przasnyskich toczyła się od lutego do marca 1915 roku, gdy niemiecka grupa generała Gallwitza starła się z armią rosyjską. Miasto przechodziło z rąk do rąk, ostrzał artyleryjski i walki uliczne zniszczyły około 70 procent zabudowy, a okoliczne wsie nawet w 80 procentach. Po odzyskaniu niepodległości Przasnysz musiał się odbudować niemal od nowa.

Dwa klasztory i święty z sąsiedztwa

Kilka kilometrów od miasta, we wsi Rostkowo, w 1550 roku urodził się Stanisław Kostka, późniejszy święty, patron dzieci i młodzieży. Ochrzczono go w przasnyskiej farze. Sam nie ufundował tu żadnej świątyni, zmarł mając osiemnaście lat, ale jego rodzina zostawiła w mieście wyraźny ślad. Kostkowie i spokrewnione z nimi rody stali za budową kościołów, które do dziś wyznaczają sylwetkę Przasnysza.

Najstarszy jest kościół farny Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesiony w latach 1474–1485 na miejscu wcześniejszej, spalonej świątyni. To w nim przechowywano pamięć o kaplicy ufundowanej w XVI wieku przez Małgorzatę z Kryskich i jej męża Jana Kostkę z Rostkowa, ojca świętego. Obok kościoła stoi wolno stojąca, ceglana dzwonnica z przełomu XV i XVI wieku, jeden z najstarszych obiektów w mieście.

Ów ceglany kościół, od którego zaczęliśmy, to kościół i klasztor bernardynów, pod wezwaniem świętego Jakuba i świętej Anny. Fundatorem był Paweł Kostka, krewny świętego. Świątynię ukończono w 1618 roku jako jeden z najpóźniejszych kościołów gotyckich w Polsce, a razem z przylegającym do niej klasztorem trafiła na listę Kanonu Krajoznawczego Polski, spisu miejsc wartych zobaczenia w skali kraju. Bernardyni gospodarzyli tu do carskiej kasaty zakonu w 1864 roku, dziś opiekują się kościołem ojcowie pasjoniści.

Trzeci klasztor, w zachodniej części miasta, założono na początku XVII wieku dla sióstr. Barokowy kościół świętej Klary i Józefa z klasztorem zbudowano w latach 1609–1616, a jego historię naznaczyła współczesność: 2 kwietnia 1941 roku Niemcy aresztowali całą wspólnotę sióstr i wywieźli ją do obozu w Działdowie. Zmarła tam siostra Maria Teresa Kowalska, dziś błogosławiona.

Rynek, ratusz i miasto odbudowane

Sercem miasta pozostaje rynek z barokowo-klasycystycznym ratuszem , postawionym w drugiej połowie XVIII wieku na miejscu starszego. Przez dwa stulecia mieściły się w nim po kolei niemal wszystkie miejskie urzędy: magistrat, sąd powiatowy, areszt, urząd skarbowy. Dziś na parterze działają Muzeum Historyczne i Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej.

Pierzeje wokół ratusza wyglądają na starsze, niż są. Po zniszczeniach 1915 roku miasto stanęło przed koniecznością szybkiej odbudowy. Architekci opracowali plan regulacyjny dla okolic rynku i w latach dwudziestych wyrosły przy nim murowane kamienice mieszkalno-handlowe, z lokalami w parterze i mieszkaniami wyżej. To one nadają dziś centrum jego kształt.

Z tej samej fali odbudowy pochodzą dwa okazalsze gmachy. Przy ulicy 3 Maja stoi Dom Sportowy, którego kamień węgielny wmurował w maju 1930 roku prezydent Ignacy Mościcki, a który przez lata mieścił bank, kino, bibliotekę i dom kultury. Nieopodal, przy ulicy świętego Stanisława Kostki, wznosi się neobarokowy gmach Liceum imienia Komisji Edukacji Narodowej . Budowę gimnazjum rozpoczęto w 1919 roku według projektu Franciszka Grzeszczyka, a szkołę otworzył w 1924 roku prezydent Stanisław Wojciechowski.

Starsza jest klasycystyczna kamienica przy ulicy 3 Maja 13 , wzniesiona jeszcze przed 1808 rokiem jako dom generała o nazwisku Roquette. Po sprzedaży rządowi Królestwa Polskiego mieściła biura komisarza i naczelnika powiatu, a od połowy XX wieku kolejne banki.

Kolej, dawni mieszkańcy i miejsca pamięci

W 1915 roku niemieckie wojsko zbudowało do Przasnysza wąskotorową kolej polową, żeby dowozić zaopatrzenie na front na terenie bez dobrych dróg. Po wojnie linia przeszła w ręce państwa i została częścią Mławskiej Kolei Wąskotorowej, wożąc towary i pasażerów jeszcze przez dziesięciolecia. Z tego czasu przetrwały dworzec z 1930 roku i stalowy most kolejowy na Węgierce.

Przez większość swoich dziejów Przasnysz był miastem dwóch społeczności. W szczytowym okresie, pod koniec lat osiemdziesiątych XIX wieku, ludność żydowska sięgnęła 4,5 tysiąca osób, ponad połowy wszystkich mieszkańców. Po tej wspólnocie, zgładzonej przez Niemców w czasie okupacji, pozostał cmentarz żydowski przy ulicy Leszno z lapidarium zbudowanym z ocalałych macew.

Drugą nekropolią jest cmentarz parafialny przy Ostrołęckiej , założony w 1802 roku poza ówczesnym miastem, dziś otoczony osiedlami. Stoi na nim międzywojenny pomnik ku czci dowódców powstania styczniowego i żołnierzy z 1920 roku, z dodaną później tablicą katyńską. Spoczął tu między innymi starosta przasnyski Zygmunt Młot-Przepałkowski, zamordowany w Katyniu.

Kto po tym spacerze szuka cienia, może zajść do parku przy dawnym dworze w Rudzie, na południowym skraju miasta, gdzie rośnie kilka dębów liczących ponad trzysta lat.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.