Cmentarz żydowski w Gostyninie i cadyk Lipszyc

Przy ulicy Gościnnej, na południowym skraju Gostynina, nad doliną Skrwy, leży działka, na której nie zachował się ani jeden nagrobek. A jeszcze przed wojną spoczywali tu zmarli społeczności, która bywała jedną czwartą, a u schyłku XIX wieku niemal jedną trzecią mieszkańców miasta. Cmentarz żydowski to dziś główny materialny ślad świata, który z Gostynina zniknął w ciągu kilku lat okupacji.

Miasto w jednej trzeciej żydowskie

Najstarsza wzmianka o Żydach w Gostyninie pochodzi z XV wieku, a gmina uformowała się prawdopodobnie w pierwszej połowie XVIII stulecia. Jej członkowie trudnili się głównie handlem, karczmarstwem i rzemiosłem, przede wszystkim krawiectwem, kuśnierstwem i rzeźnictwem. Po drugim rozbiorze, gdy miasto znalazło się w zaborze pruskim, ludność żydowska stanowiła już czwartą część Gostynina, a w latach 1823–1862 stłoczono ją w przeludnionym „rewirze żydowskim”, gdzie panowała wielka ciasnota.

W ciągu XIX wieku ta obecność tylko rosła. W 1897 roku w mieście mieszkało 1760 Żydów, czyli blisko jedna trzecia mieszkańców, i to oni prowadzili niemal cały miejscowy handel. Rok później wśród większych sklepów tylko jeden nie należał do żydowskiego kupca. Gdy w 1866 roku poprowadzono przez miasto bitą drogę z Płocka do Kutna, żydowscy przewoźnicy jako pierwsi uruchomili na niej regularną komunikację konnymi omnibusami, a w 1925 roku pierwsze stałe połączenie samochodowe z Łodzią i Warszawą. Pierwsza drewniana synagoga, wzniesiona w 1779 roku, dwukrotnie płonęła, aż po pożarze z 1899 roku postawiono murowaną, w pobliżu rynku.

Dobry Żyd z Gostynina

W XIX wieku Gostynin stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu, żydowskiego ruchu religijnego skupionego wokół charyzmatycznych przywódców zwanych cadykami. Stało się to za sprawą jednego człowieka. Jechiel Meir Lipszyc urodził się w 1815 roku w Opocznie, uczył u znanych cadyków, między innymi w Kutnie i Kocku, a od około 1856 roku był rabinem Gostynina. Od 1875 roku przewodził tutejszemu chasydzkiemu dworowi jako cadyk i pełnił tę rolę aż do śmierci w 1888 roku.

Nazywano go „Dobrym Żydem z Gostynina” ze względu na troskę, jaką otaczał każdego, kto się do niego zwrócił. Miał zwyczaj odmawiać Psalmy w intencji każdej zgłoszonej mu sprawy. Zostawił po sobie pisma, w tym dzieło „Mei Ha’jam”, czyli „Wody Morza”. Jego grób na cmentarzu przy Gościnnej stał się miejscem pielgrzymek: w rocznicę śmierci ściągały tu tłumy chasydów, a nad mogiłą wznosił się ohel, niewielki budynek stawiany nad grobami cadyków.

Zagłada i pamięć

Po odzyskaniu niepodległości gostynińska gmina żyła pełnią życia. Działały tu oddziały żydowskich partii, od socjalistycznego Bundu po organizacje syjonistyczne, związki zawodowe, klub sportowy Makabi, amatorski teatr, chór i biblioteka. Jednocześnie narastała emigracja do Ameryki i Palestyny, przez co odsetek Żydów wśród mieszkańców powoli spadał: w 1921 roku było ich 1830, czyli ponad jedna czwarta miasta.

Koniec przyszedł wraz z wojną. Gostynin wcielono do Rzeszy, a w marcu 1941 roku Niemcy utworzyli getto o powierzchni półtora hektara, zamknięte między dzisiejszymi ulicami Wyszyńskiego, Piłsudskiego, Bagnistą i Zamkową. Stłoczono w nim około trzech i pół tysiąca osób. Główną akcję likwidacji przeprowadzono w kwietniu 1942 roku, wywożąc niemal wszystkich do ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, a ostatnią grupę latem tego roku do getta łódzkiego. Po wojnie do miasta wróciły 44 osoby, z których większość wkrótce wyjechała.

Cmentarz przy Gościnnej, założony w drugiej połowie XVIII wieku, zniszczono w czasie okupacji. Niemcy wyrwanymi macewami utwardzali drogi i chodniki, a dzieła dopełniła powojenna dewastacja. Na działce nie ostał się żaden nagrobek, a w 1964 roku nekropolię oficjalnie zamknięto. Pamięć wróciła dopiero po latach. W 2010 roku na leśnej drodze w stronę Skrzan odnaleziono fragmenty rozbitych macew, a od 2016 roku grupa „Wielokulturowy Gostynin” zajęła się upamiętnieniem cmentarza. W 2018 roku, w sto trzydziestą rocznicę śmierci cadyka Lipszyca, odsłonięto tu tablicę i ustawiono ścianę-lapidarium ułożoną z odnalezionych ułamków nagrobków. Cmentarz znajduje się przy ulicy Gościnnej .

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.