Pałac w Ratajach pod Gostyninem i Higersbergerowie

Na zachód od Gostynina, w dawnej wsi Rataje, dziś włączonej do miasta jako dzielnica Zazamcze, stoi klasycystyczny pałac otoczony parkiem. Ciekawsza od samego budynku jest rodzina, która przez siedemdziesiąt lat wrastała w Gostynin mocniej niż niejeden ród ziemiański. To jej miasto zawdzięcza swoje cmentarze i jedną z kaplic.

Ród, który przyszedł z licytacji

Rataje bywały niegdyś wsią książęcą, którą jeszcze w XIV wieku dzierżył książę mazowiecki Siemowit III. Przez wieki przechodziły z rąk do rąk, aż w 1866 roku zadłużony majątek nabył na publicznej licytacji Feliks Higersberger. Rodzina miała niemieckie korzenie, ale czuła się polska i wielokrotnie dawała temu dowody. Majątek odziedziczył syn Feliksa, Roman Higersberger, urodzony w 1865 roku.

Roman okazał się gospodarzem i społecznikiem zarazem. Angażował się w niemal każdą ważną dla Gostynina sprawę: zabiegał o powstanie szkoły miejskiej, do 1925 roku prezesował ochotniczej straży pożarnej, współtworzył miejscowe stowarzyszenie spożywców i koło Polskiej Macierzy Szkolnej. To za jego czasów rodzina przekazała miastu nieodpłatnie grunt pod cmentarz katolicki i ewangelicki, a wcześniej ufundowała neogotycką kaplicę świętego Jakuba. Do Gostynina przywiązany był tak mocno, że kazał się pochować w miejscu, z którego widać było pałac w Ratajach.

Pałac pełen sreber i obrazów

Sam budynek powstał w połowie XIX wieku, podobno według projektu Józefa Hussa, cenionego warszawskiego architekta epoki, choć tej atrybucji nie da się pewnie potwierdzić. Pałac liczył piętnaście umeblowanych pokoi, wielką kuchnię, pralnię i pomieszczenia dla służby. Jego wnętrza mówiły o zamożności i guście właścicieli: stały tu meble sprowadzone z Włoch, weneckie lustra w złoconych ramach, biblioteka licząca trzy tysiące woluminów, zbiór obrazów, srebrne sztućce, porcelana i fortepian. Całość otaczał park założony w pierwszej połowie XIX wieku.

W 1929 roku Roman przekazał majątek bratankowi, Józefowi Stefanowi Higersbergerowi. Ten okazał się równie dobrym gospodarzem: majątek prosperował i przetrwał wielki kryzys lat trzydziestych, a właściciel, jak jego poprzednik, pomagał miejscowej ludności.

Wojna i drugie życie budynku

Kres świetności przyniosła okupacja. Higersbergerowie odmówili przyjęcia niemieckiego obywatelstwa i musieli opuścić majątek. Józefa Stefana Niemcy aresztowali w 1939 roku, a po zwolnieniu przeniósł się z rodziną do Warszawy, nie zabierając ze sobą niczego z Rataj. Zarząd nad dobrami przejęła niemiecka spółka, a bogate wyposażenie pałacu rozgrabiono. Ostatni właściciel Rataj zmarł w Warszawie w 1954 roku, a sam majątek rozparcelowano już w 1946 roku.

Budynek przetrwał i zyskał nowe życie w służbie oświaty. Mieściły się w nim kolejno internaty szkół zawodowych, a przez kilka lat także urząd i posterunek. Od 1976 roku wprowadziła się tu szkoła specjalna, a od 1981 roku cały dawny pałac zajmuje Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy, który w 2008 roku przyjął za patrona Jana Pawła II. Pałac wraz z parkiem znajduje się przy ulicy Krośniewickiej 2 , w dzielnicy Zazamcze.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.