Pałac w Rybienku Starym

Na wysokim tarasie nad doliną Bugu, na skraju Wyszkowa, stoi piętrowy pałac zwrócony frontem do rzeki. Pałac w Rybienku Starym zbudowano około 1780 roku dla biskupa Jana Stefana Giedroycia jako podmiejską rezydencję. Powstał z rozbudowy wcześniejszego dworu, a jego projekt jedni przypisują Marcinowi Knakfusowi, inni Szymonowi Bogumiłowi Zugowi. Pewności nie ma, bo obie atrybucje zaczynają się od słowa „prawdopodobnie”.

Zug, gdyby to jednak był on, znaczyłby wiele. Przybyły z Saksonii architekt należał do najważniejszych twórców polskiego oświecenia, projektował warszawskie kościoły i pałace, a nawet miejskie wodociągi. Jemu też część źródeł przypisuje wyszkowski kościół świętego Idziego, wzniesiony kilkanaście lat po pałacu.

Klasycystyczna bryła nad rzeką

Pałac założono na planie wydłużonego prostokąta. Od frontu poprzedza go owalny dziedziniec, na który wjazd prowadzi przez murowaną bramę, a po wschodniej stronie ustawiono dwie oficyny (boczne budynki mieszkalne), stajnię i budynek gospodarczy. Fasada ma trzynaście okien w rzędzie, a jej środek zajmuje portyk z czterema kolumnami sięgającymi obu pięter. Narożne części budynku lekko wysunięto przed lico ściany, dolną kondygnację pokryto tynkiem żłobionym na wzór kamiennych ciosów, a obie kondygnacje rozdziela poziomy gzyms. Całość nakryto czterospadowym dachem z holenderskiej dachówki.

We wnętrzu przetrwały ślady dawnej świetności. W wysuniętym wschodnim skrzydle mieści się sala balowa. Dolną część jej ścian obito białą boazerią ze złoceniami, a wyżej pokryto je iluzjonistycznymi malowidłami. W jednym z gabinetów zachowały się polichromie z motywami groteski, przypisywane Janowi Bogumiłowi Plerschowi, oraz piec z barwnych kafli herbowych, wykonanych w Nieborowie około 1880 roku. Malowidła poddano konserwacji w latach 50. XX wieku.

Od biskupa do bankierów

Po rodzinie Giedroyciów pałac zmieniał właścicieli często. W 1835 roku kupił go poseł August Morzkowski, w 1854 przeszedł w ręce Antoniego Kruszewskiego, po którym dziedziczyła córka Stefania Ronikierowa. Od 1880 roku należał do rodziny Skarżyńskich i pozostał w niej aż do 1949 roku. To za Skarżyńskich, na początku XX wieku, dobudowano taras i wymieniono stolarkę.

W dwudziestoleciu międzywojennym właściciele popadli w kłopoty finansowe i urządzili w pałacu pensjonat dla płacących gości. Trafiali tu ludzie ze świata nauki i sztuki: filozof Tadeusz Kotarbiński, malarz Wojciech Kossak i aktor Aleksander Zelwerowicz. Rezydencja biskupa stała się na kilka sezonów miejscem letniego wypoczynku warszawskiej inteligencji, wpisując się w tę samą modę na okolice Wyszkowa, którą kolej przywiozła znad Bugu.

Wojna i sanatorium

We wrześniu 1939 roku spłonęło poddasze pałacu, a w czasie okupacji budynek ograbiono z wyposażenia. Odbudowano go w latach 1947–1948, ale przy tej okazji zniszczono kamienną tarczę herbową Giedroyciów, wieńczącą niegdyś trójkątny szczyt nad portykiem, oraz balustradę tarasu. W 1945 roku majątek przeszedł na własność Ministerstwa Zdrowia i tu zaczął się najdłuższy rozdział w dziejach pałacu.

Od 1948 roku mieścił się w nim zakład wychowawczy, potem zakład higieny psychicznej, a w latach 1953–1980 Państwowy Zespół Sanatoriów Psychiatrii Dziecięcej. Kolejni użytkownicy przebudowywali wnętrza pod swoje potrzeby, wstawiając ścianki działowe i zacierając dawny układ pomieszczeń. Po 1989 roku pałac przejęło Stowarzyszenie Architektów Polskich, które rozpoczęło remont, przerwany jednak w 1992 roku. Dziś rezydencja należy do prywatnego właściciela i jest odrestaurowana.

Do zespołu, poza samym pałacem, należą obie oficyny oraz neogotycka stróżówka z połowy XIX wieku, a całość otacza park krajobrazowy, rozplanowany na naturalnym ukształtowaniu wysokiego brzegu.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.