Plebania w Wyszkowie i sierpień 1920

W zespole kościelnym świętego Idziego, między ulicą Białostocką a nadbużańską skarpą, stoi murowana plebania. Zbudował ją w latach 1895–1896 ksiądz Józef Szmejter, ten sam, który siedem lat wcześniej otoczył wyszkowski cmentarz murem z granitowych głazów. To skromny budynek z portykiem na toskańskich kolumnach, a jego architektura nie zwróciłaby niczyjej uwagi, gdyby nie kilka dni z sierpnia 1920 roku.

Rząd, który miał wejść do Warszawy

Trwała wtedy wojna z bolszewicką Rosją, a Armia Czerwona parła na Warszawę. Za nią, w taborach, jechało gotowe zastępcze państwo. Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski miał po zdobyciu stolicy przejąć władzę i ogłosić Polskę republiką rad. Na jego czele stali Julian Marchlewski, Feliks Dzierżyński i Feliks Kon.

W nocy z 15 na 16 sierpnia 1920 roku kierownictwo komitetu zatrzymało się właśnie na wyszkowskiej plebanii. Przyjechali tu przekonani, że lada dzień wraz z wojskami bolszewickimi wkroczą do Warszawy, i że Wyszków jest tylko ostatnim przystankiem przed stolicą. Historia potoczyła się inaczej. W tych samych dniach polska armia rozbiła pod Warszawą sowiecką ofensywę, a komitet, zamiast do stolicy, musiał wycofać się na wschód.

Żeromski na probostwie

Kilka dni później, około 19 sierpnia, na tę samą plebanię dotarł już z polskim wojskiem Stefan Żeromski. Przyjechał w towarzystwie malarza Ferdynanda Ruszczyca, pisarza Adama Grzymały-Siedleckiego i fotografa. Zastali probostwo świeżo opuszczone przez niedoszłych rządców Polski i wysłuchali relacji tych, którzy widzieli komitet z bliska.

Żeromski opisał tę wizytę w krótkim tekście „Na probostwie w Wyszkowie”, wymieniając z nazwiska Marchlewskiego, Dzierżyńskiego i Kona. Dzięki jego relacji ten kilkudniowy epizod nie zginął w wojennych meldunkach, tylko wszedł do literatury.

Budynek po wojnie

Plebania, na której rozegrała się ta scena, nie przetrwała następnej wojny w całości. We wrześniu 1939 roku spłonęła, a po wojnie odbudowano ją w zmienionej formie, zacierając dawny układ wnętrz i przekształcając dach. Układ piwnic wskazuje, że i sam Szmejter, budując pod koniec XIX wieku, wykorzystał mury jeszcze starszego obiektu, choć co dokładnie stało tu wcześniej, nie wiadomo. Kolejne pokolenia nadbudowywały więc i przerabiały to miejsce, ale jego adres pozostał ten sam: probostwo przy kościele świętego Idziego, na wysokiej skarpie nad Bugiem.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.