Zabytki Wyszkowa: co zobaczyć nad Bugiem

Co zobaczyć w Wyszkowie, podpowiada jedna data. W 1869 roku carska administracja odebrała miastu prawa miejskie i przez następne pół wieku Wyszków był formalnie wsią. Odzyskał je dopiero w 1919 roku. To, co przetrwało z tamtego półwiecza między utratą a powrotem praw miejskich, do dziś układa się w spójną opowieść: o mieście, które przez siedem stuleci należało do biskupów płockich, a z rolniczej prowincji wyrwała je kolej.

Miasto leży na wysokim, prawym brzegu Bugu. Pierwsza wzmianka o wsi Wyszkowo, własności biskupów płockich, pochodzi z około 1239 roku. Przywileje na lokację miasta wydano w latach 1501–1502. Rzeka i kościelna własność to dwa fakty, od których zaczyna się wszystko inne w wyszkowskiej historii.

Miasto biskupów płockich nad Bugiem

Parafię w Wyszkowie erygował biskup płocki Ścibor w 1378 roku, a pierwszy drewniany kościół stał tu już od 1347 roku. Kolejne drewniane świątynie wznoszono w latach 1592, 1695 i 1720, aż na przełomie XVIII wieku biskupi ufundowali murowany kościół, który stoi do dziś. Wyszków przez całą swoją długą historię był miastem duchownych, nie szlachty, i to zostawiło ślad w krajobrazie.

Biskupi zostawili w Wyszkowie więcej niż kościół. Tuż za miastem, w Rybienku, biskup Jan Stefan Giedroyć wzniósł nad Bugiem swoją prywatną rezydencję. Miejski park nosi z kolei imię innego duchownego, biskupa płockiego Karola Ferdynanda Wazy, syna króla Zygmunta III, a jako ogród wywodzi się z dawnego folwarku płockich biskupów. Kościół, pałac i park to trzy najstarsze punkty na mapie miasta.

Klasycyzm końca XVIII wieku

Murowany kościół świętego Idziego Opata zbudowano w latach 1793–1795 z fundacji biskupa Szembeka, a konsekrowano go w 1798 roku. To budowla klasycystyczna, trójnawowa, z wtopioną w fasadę wieżą zwieńczoną hełmem w kształcie obelisku. Część źródeł przypisuje jej projekt Szymonowi Bogumiłowi Zugowi, jednemu z czołowych architektów polskiego oświecenia, choć pewności tu nie ma. O samym kościele, jego pięciu ołtarzach i o tym, jak przetrwał wojenne bombardowanie, piszemy osobno w tekście o kościele świętego Idziego.

Trzynaście lat wcześniej, około 1780 roku, w Rybienku stanął klasycystyczny pałac dla biskupa Giedroycia. Zwrócono go frontem do Bugu, z czterokolumnowym portykiem i owalnym dziedzińcem, na wysokim tarasie nad doliną rzeki. Także jego autorstwo bywa przypisywane raz Zugowi, raz Marcinowi Knakfusowi, i tu również przekazy się różnią. Losy tej rezydencji, od biskupiej siedziby przez międzywojenny pensjonat dla warszawskich artystów po powojenne sanatorium, prowadzimy w osobnym wpisie o pałacu w Rybienku Starym.

Kolej, która zmieniła Wyszków

Linię kolejową Pilawa–Tłuszcz–Ostrołęka oddano do użytku w 1897 roku, a murowany dworzec przy ulicy Okrzei wzniesiono w 1905 roku. Stacja leżała wtedy na uboczu, z dala od rynku, ale to ona odmieniła miasto. Podróż z warszawskiego Dworca Petersburskiego trwała około półtorej godziny, więc na wyszkowskiej stacji zatrzymywali się mieszkańcy stolicy jadący nad Bug na wypoczynek. Dworcowy bufet cieszył się wśród nich taką popularnością, że zapamiętano go w miejscowych kronikach. Więcej o samym budynku i o rampie przeładunkowej z tego samego okresu w tekście o dworcu kolejowym w Wyszkowie.

Kolej przyniosła też przemysł. Wzdłuż torów pojawiły się bocznice, składy i pierwsze większe zakłady. Miasto, które w 1869 roku straciło prawa miejskie, w ciągu jednego pokolenia zmieniło się z rolniczej mieściny w ośrodek z przemysłem i własną klientelą wczasową.

Browar i składy nad Bugiem

Jednym z pierwszych większych zakładów Wyszkowa był browar, założony w 1860 roku i rozbudowany w 1892. Do dziś stoją przy ulicy Świętojańskiej jego murowane budynki: słodownia i dawny dom właścicieli. Na początku lat 30. XX wieku browar kupił Józef Cudny, właściciel największej wyszkowskiej firmy handlowej, i odtąd nosił nazwę „Browar Parowy i Wytwórnia Wód Gazowanych w Wyszkowie”. Ten sam Cudny postawił przy ulicy Pułtuskiej murowany magazyn ze składem materiałów budowlanych, do którego doprowadzono bocznicę kolejową. Historię browaru i rodziny, którą wojna rozbiła, prowadzimy w osobnym tekście o browarze wyszkowskim.

Rybienko i letniska nad rzeką

W 1926 roku hrabia Skarżyński, ówczesny właściciel Rybienka, rozparcelował swój majątek i tak powstało tam osiedle mieszkaniowe. Wysoki brzeg Bugu, sosnowe lasy i dogodny dojazd koleją robiły z okolic Wyszkowa naturalne zaplecze wypoczynkowe dla Warszawy, podobne do letnisk, jakie w tych samych latach wyrastały przy kolei w Kobyłce czy Legionowie.

Najokazalszym śladem tamtej mody jest willa „Siewierzanka” przy Alei Wolności 30 . Dwukondygnacyjny dom w stylu neoklasycystycznym zbudowano na zlecenie bankiera Siewierskiego w latach 1933–1936, z portykiem na czterech toskańskich kolumnach i attyką zwieńczoną kamiennymi wazami. Willę otaczają sosny, a jej symetryczna, jasna bryła bliższa jest architekturze śródziemnomorskiej niż mazowieckiej. Dziś mieści się w niej ośrodek wypoczynkowy Narodowego Banku Polskiego.

W tym samym willowym osiedlu, przy zbiegu ulic Słowackiego i Alei Wolności, stanął w latach 1926–1932 drewniany kościół, zbudowany staraniem proboszcza świętego Idziego, księdza Wiktora Mieczkowskiego. O tej zrębowej świątyni w sosnowym lesie piszemy w tekście o drewnianym kościele w Rybienku Leśnym.

Park Karola Ferdynanda Wazy

Park miejski rozciąga się na wysokim brzegu Bugu, przy ulicy Kościuszki . W XIX wieku w miejscu dawnego folwarku biskupów płockich powstała posiadłość carskiego senatora Sołowiowa, a jej ogród nazywano Senatorskim. W 1919 roku miasto odkupiło senatorską willę wraz z ogrodem na potrzeby wyszkowskiego gimnazjum. Dobudowano salę gimnastyczną, w ogrodzie wytyczono boiska, korty tenisowe i bieżnię, a dwie sadzawki zimą służyły za lodowiska.

To gimnazjum wychowało najsłynniejszego wyszkowianina. Jerzy Różycki, jeden z trzech matematyków, którzy złamali szyfr niemieckiej Enigmy, zdał tu maturę w 1926 roku. W parku odsłonięto poświęconą mu ławeczkę, a w bruk przy wejściach wpuszczono tablice z symbolem Enigmy i grafiką jej wirnika. Zachowała się też neogotycka kordegarda przy ulicy Kościuszki, dawny budynek straży przy wejściu, oraz obelisk, który król Jan Kazimierz ufundował ku pamięci swojego przyrodniego brata, biskupa Karola Ferdynanda Wazy. Zaprojektował go nadworny architekt króla, Giovanni Battista Gisleni. Imię biskupa park otrzymał po 1989 roku, a w latach 2014–2020 przeszedł rewitalizację.

Cmentarz na Nadgórzu

Pierwotny cmentarz grzebalny leżał przy kościele świętego Idziego. Na początku XIX wieku, gdy rozporządzenia sanitarne nakazały zakładać nekropolie poza miastem, przeniesiono go o pół kilometra na północ, na teren przy dzisiejszej ulicy Nadgórze . W 1835 roku wzniesiono tu murowaną kaplicę, ufundowaną przez proboszcza, księdza Łukasza Przyłuskiego. W 1888 roku cmentarz otoczono murem z granitowych głazów. Leżą tu wyszkowscy proboszczowie i miejscowi zasłużeni, między innymi Jan Paweł Lewandowski, sędzia i poseł na Sejm Ustawodawczy. Więcej o najstarszych nagrobkach w tekście o cmentarzu parafialnym w Wyszkowie.

Ślad wielkiej historii

Wyszków rzadko trafiał na karty podręczników, ale raz się to zdarzyło. W sierpniu 1920 roku, w dniach Bitwy Warszawskiej, na miejscowej plebanii zatrzymało się kierownictwo bolszewickiego komitetu, który miał przejąć władzę w Polsce. Kilka dni później, gdy front się odwrócił, przyjechał tu Stefan Żeromski i opisał tę scenę. Cała ta historia jest osobnym rozdziałem, który prowadzimy w tekście o plebanii i sierpniu 1920.

Nieco na uboczu tych wielkich wątków stoi budynek, w którym uczył się Różycki i tysiące innych wyszkowian. Przy ulicy 11 Listopada w 1925 roku, na rozparcelowanych polach dawnego folwarku Wygoda, zaczęto budować siedmioklasową szkołę powszechną. Wzniesiono ją z czerwonej cegły, na planie litery E, z trzema wysuniętymi skrzydłami. Kolejne przebudowy zatarły dawną formę, ale Szkoła Podstawowa nr 1 działa tu do dziś, sto lat po położeniu pierwszej cegły.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.