Kościół św. Michała w Nowym Dworze Mazowieckim

Kościół w Nowym Dworze Mazowieckim stoi tyłem do wschodu. To rzadkość. Chrześcijańskie świątynie od wieków budowano orientowane, z prezbiterium zwróconym ku wschodowi, w stronę wschodzącego słońca. Tutejszy kościół zwraca fasadę na północ, bo tak wymagał plan miasta. Świątynia miała zamknąć oś Wielkiego Rynku od południa, i to układ ulic, nie tradycja liturgiczna, zdecydował o tym, jak ją ustawiono.

Świątynia dla nowego miasta

Zanim książę Stanisław Poniatowski założył tu miasto, w okolicy stał starszy kościół. Pierwotna świątynia pod wezwaniem św. Małgorzaty była filią parafii w Okuninie, ufundował ją wojewoda Jan, a konsekrowano ją w 1294 roku. Pod koniec XVIII wieku, gdy powstawało nowe miasto, parafię przeniesiono do Nowego Dworu.

Zbiegło się to z budową obecnego kościoła, ukończonego w 1792 roku z fundacji Stanisława Poniatowskiego, tego samego, który cztery lata wcześniej nadał miastu prawa miejskie. Świątynia była elementem większego zamysłu urbanistycznego: dominantą zamykającą długi plac targowy, z ratuszem zaplanowanym na przeciwległym krańcu. Jak wyglądała wtedy, wiadomo nie tylko z murów. Jej wizerunek zachował się na obrazie świętego Izydora z przełomu XVIII i XIX wieku, ukazującym kościół w formie, w której przetrwał do lat 80. XX wieku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieNowy Dwór Mazowiecki: miasto u stóp Twierdzy Modlin

Architekt od pałaców i koszar

Projekt przypisuje się Stanisławowi Zawadzkiemu, a bryła kościoła jest zbliżona do powtarzalnych, typowych projektów tego architekta. Zawadzki, urodzony w 1743 roku, kształcił się w rzymskiej Akademii św. Łukasza, gdzie zetknął się z dziełami Andrei Palladia, włoskiego mistrza renesansu, którego proste, oparte na antyku formy stały się wzorem dla klasycyzmu. Był jednym z czołowych twórców polskiego klasycyzmu, ale znany jest przede wszystkim z rezydencji: zaprojektował pałace w Lubostroniu, Dobrzycy i Śmiełowie oraz pałac Tyszkiewiczów w Warszawie. Miał też za sobą karierę wojskową w stopniu generała majora, a wśród jego realizacji są warszawskie koszary Mirowskie. Kościołów budował niewiele, więc nowodworska świątynia należy do rzadszej części jego dorobku. W 1794 roku, w czasie powstania kościuszkowskiego, opracowywał plany obrony Warszawy.

Co widać z rynku

Bryła kościoła ma formę prostopadłościanu, z którego wysuwa się czworoboczna wieża zwieńczona hełmem w kształcie cebuli, krytym miedzianą blachą. Fasada od strony rynku ma trzy pionowe rzędy okien, rozdzielone płaskimi filarami przyściennymi. Jej środkowa część jest lekko wysunięta i zamknięta u góry trójkątnym szczytem. Nad prostokątnym wejściem głównym umieszczono kwadratowe okno, a wyżej półkoliste. Boczne elewacje mają poziome, żłobkowane pasy, z rzędem dużych, półkolistych okien.

Wnętrze jest jednonawowe, z wąskim, wydzielonym prezbiterium. Ściany nawy podzielono płaskimi filarami, a między nimi umieszczono trzy pary wnęk ujętych w kolumny. Do wyposażenia należą ołtarz główny z grupą ukrzyżowania, ołtarze boczne, ambona i prospekt organowy. Posadzkę z barwionego betonu ułożono w szachownicę, a przy prospekcie organowym wpisano w nią datę 1902, kiedy kościół gruntownie remontowano.

Klasycystyczny kościół przestał z czasem mieścić parafię. W latach 1981–1985, według projektu Stefana Kuryłowicza, dobudowano do niego od południa nowy, znacznie większy murowany kościół z otwartym dziedzińcem. Starą świątynię Poniatowskiego połączono z nim łącznikiem, a wejście główne przeniesiono do nowej części. Osiemnastowieczna bryła na osi rynku stała się od tego czasu bocznym skrzydłem większego założenia.