Drewniane domy w Nowym Dworze Mazowieckim

W Nowym Dworze Mazowieckim wciąż stoi sporo domów z drewna. Nie jest to przypadek ani bieda budowlana. To skutek przepisów twierdzy, która przez cały XIX wiek zabraniała stawiać wokół siebie trwałe, murowane budynki. Drewno dawało się w razie oblężenia szybko rozebrać albo spalić, więc na przedpolu i w jego pobliżu budowano właśnie z niego. Kiedy więc gdzie indziej domy z desek znikały, tu przetrwały całkiem liczne. Podobną, ocalałą pierzeję drewnianej zabudowy małomiasteczkowej opisaliśmy przy drewnianych domach Garwolina, choć tam wzięła się nie z przepisów twierdzy, lecz po prostu z biedy i pożarów.

Kamienice z desek

Trzy z nich, wzniesione w drugiej połowie XIX wieku, mają konstrukcję drewnianą szkieletową, szalowaną z zewnątrz deskami sosnowymi. To nie chałupy, lecz piętrowe domy wielorodzinne, budowane na wynajem, z mieszkaniami dostępnymi z sieni albo osobnych przedsionków. Mimo drewna zaprojektowano je w duchu eklektyzmu, z detalem naśladującym murowaną architekturę miejską.

Dom przy Sukiennej 48 ustawiono szczytem do ulicy, z wysuniętymi przedsionkami prowadzącymi do mieszkań i przelotową sienią. Deski na elewacji ułożono w różnych kierunkach: poziomo na ścianach, pionowo w pasie cokołu i poddasza. Wewnątrz zachowały się piece kaflowe. Dom przy Focha 9 stoi dłuższym bokiem do ulicy, poprzedzony przedogródkiem, a jego drewniane elewacje zdobią rzeźbiony w drewnie pas ozdobny, płaskie pionowe listwy i balkonowe drzwi sięgające podłogi. Trzeci, przy Daszyńskiego 18 , ma siedem okiennych osi i drewnianą balustradę z toczonych słupków, a we wnętrzu sufitową rozetę i ozdobę nad drzwiami. Każdy z nich to przykład tego, jak dużo miejskiej ozdoby dawało się wydobyć z desek.

Drewniane budownictwo letniskowe kwitło w tym czasie wzdłuż całej Kolei Nadwiślańskiej, przy której leży Nowy Dwór. Powstawały wtedy podmiejskie wille i pensjonaty ze zdobną snycerką, werandami i ozdobnymi szczytami. Do tej mody nawiązuje najciekawszy z tutejszych drewnianych domów.

Willa Dubeltowicza i ślady mezuz

Przy Paderewskiego 9 , w samym centrum miasta, stoi willa wzniesiona w 1879 roku. Swoją nazwę zawdzięcza rosyjskiemu inżynierowi Dubeltowiczowi, dla którego ją zbudowano. Stylem nawiązuje do architektury uzdrowiskowej, a jej najbardziej charakterystycznym elementem jest piętrowy ryzalit z ozdobnymi balkonami. Otacza ją duży ogród, w którym rosną dwa stare dęby szypułkowe, objęte ochroną jako pomniki przyrody. W 1986 roku willę wpisano do rejestru zabytków.

Na framugach drzwi willi zachowały się ślady po mezuzach, niewielkich tabliczkach mocowanych przez żydowskich mieszkańców na odrzwiach. To ślad po drugiej połowie mieszkańców miasta. Według miejscowych danych w 1921 roku Żydzi stanowili w Nowym Dworze około połowy ludności, a u progu drugiej wojny światowej już ponad połowę, przy ogólnej liczbie ponad dziesięciu tysięcy mieszkańców. Utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła, prowadzili synagogi, biblioteki, szkołę i kluby sportowe. W 1927 roku żydowscy socjaliści z partii Bund wprowadzili do rady miejskiej pięciu radnych, co pokazuje, jak silną pozycję miała ta społeczność w życiu miasta. Podobną historię społeczności, która bywała większością mazowieckiego miasta, opisaliśmy przy cmentarzu żydowskim w Mińsku Mazowieckim.

W 2020 roku pojawił się inwestor z planem remontu willi i budowy osiedla na tyłach działki, ale prace nie ruszyły. Sprawą zajęli się mieszkańcy i radna powiatu, która skierowała do władz miasta petycję o wykup zabytku. Willę wciąż zasłania od ulicy płot postawiony zamiast zapowiadanego remontu.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.