Spichlerz Banku Polskiego w Modlinie

Niemcy w czasie okupacji nazywali go „zaczarowanym zamkiem”. Miejscowi mówili na niego „mennica”, choć nigdy nie bito tu monet. Andrzej Wajda uczynił z niego Zamek Horeszków. Budynek nad Narwią pod Modlinem od początku brano za coś więcej, niż był naprawdę, a był magazynem zboża.

Bank, który handlował zbożem

Spichlerz postawił Bank Polski. Ta państwowa instytucja Królestwa Polskiego, założona w 1828 roku z inicjatywy ministra skarbu Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego, robiła znacznie więcej niż zwykły bank. Kupowała i sprzedawała towary na własny rachunek, w tym zboże, drewno i sukno, finansowała drogi i Kanał Augustowski, stawiała huty i młyny. Wielki magazyn zbożowy nad spławną rzeką był częścią tej działalności handlowej.

Miejsce wybrano nieprzypadkowo. Spichlerz stanął na tak zwanej Szwedzkiej Wyspie, u ujścia Narwi do Wisły, przy głównym szlaku wodnym, którym spławiano zboże. Budowę rozpoczęto w latach 30. XIX wieku, a zakończono w 1844 roku. Jedne przekazy podają jako początek rok 1832, inne 1838.

Gmach architekta od Giełdy

Projekt sporządził Jan Jakub Gay, warszawski architekt reprezentujący historyzm. Kształcił się w Anglii, Holandii, Francji i Niemczech, był pionierem stosowania w Warszawie ozdobnych elementów z lanego żelaza. Znany jest głównie z budowli stołecznych: wspólnie z Antoniem Corazzim wzniósł gmach Giełdy i Banku Polskiego przy placu Bankowym, zaprojektował też Główny Urząd Miar oraz Starą Papiernię w Konstancinie. Spichlerz pod Modlinem należy do jego dojrzałych realizacji.

Gay nadał magazynowi formę neorenesansową, przez którą budynek istotnie przypomina renesansowy pałac. Wzniesiono go na planie prostokąta o długości ponad stu sześćdziesięciu i szerokości dwudziestu dwóch metrów, czyli dłuższego niż półtora boiska piłkarskiego. Od strony Narwi otwierały się trzy bramy, z których środkowa, największa, mieściła urządzenia dźwigowe i schody prowadzące do samego lustra wody. Od strony lądu wejście było jedno. Mury w części parterowej mają metr osiemdziesiąt grubości. Z zewnątrz gmach ma cztery wysokie kondygnacje, ale w środku podzielono go na sześć niższych poziomów. Wśród żelaznych detali są uchwyty cumownicze w kształcie podkowy, każdy z odlaną głową starca. Grube mury i otwory przystosowane do prowadzenia ognia sprawiały, że spichlerz mógł w razie potrzeby pełnić także funkcję obronną.

Od magazynu zboża do składnicy Marynarki

Zboże magazynowano tu do 1853 roku. Wtedy budynek odkupiły od Banku Polskiego władze wojskowe, z przeznaczeniem na magazyn Twierdzy Modlin. Odtąd służył wojsku jako magazyn prowiantu. W okresie międzywojennym mieściła się w nim Komenda Portu Wojennego Modlin, a potem Centralna i Główna Składnica Marynarki Wojennej, w której przechowywano między innymi sprzęt saperski. Tę funkcję pełnił do wybuchu drugiej wojny światowej.

We wrześniu 1939 roku, podczas ofensywy na twierdzę, spichlerz zbombardowano. Bomby zapalające wypaliły go w środku, ale grube mury ocalały i w takim stanie przetrwał wojnę. Po jej zakończeniu władze przystąpiły do rozbiórki. Wstrzymał ją profesor Jan Zachwatowicz, naczelny architekt odbudowy Warszawy, jednak zachodnie skrzydło budynku zdążono już wyburzyć, a odzyskaną cegłę wykorzystano gdzie indziej.

Zamek Horeszków

W 1999 roku spichlerz zagrał Zamek Horeszków w ekranizacji Pana Tadeusza Andrzeja Wajdy. Jego malownicza sylwetka nad wodą pasowała do zrujnowanej siedziby rodu z poematu. W 2010 roku miasto sprzedało budynek prywatnemu deweloperowi, który zapowiadał odbudowę zachodniego skrzydła i pięciogwiazdkowy hotel z przystanią. Plany pozostały na papierze, a deweloperowi i jego żonie postawiono później zarzuty dopuszczenia do zniszczenia zabytku.

Spichlerz stoi dalej w miejscu, gdzie Narew wpada do Wisły, ceglany i pozbawiony zachodniego skrzydła. W 2023 roku budynek wystawiono na licytację komorniczą.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.