Osiedle oficerskie Twierdzy Modlin

W ścianach domów przy ulicy Poniatowskiego są strzelnice, przez które nikt nigdy nie strzelał. Są ślepe, wmurowane dla ozdoby. To zwykłe kamienice mieszkalne, w których od stu lat mieszkają rodziny, ale ktoś, kto je projektował, kazał im wyglądać jak fragment fortu. Osiedle oficerskie Twierdzy Modlin mówi tym samym językiem architektonicznym co wały i koszary obok.

Osada dla kadry, nie koszary

Twierdzę Modlin przez cały XIX wiek rozbudowywano. Od 1883 roku wokół niej wzniesiono pierścień ośmiu fortów, który przejął zadania obronne dawnego zewnętrznego obwarowania cytadeli. Gdy obronę przesunięto na te wysunięte forty, teren tuż przy wewnętrznym wale przestał być potrzebny na pole ostrzału. Część tego terenu przeznaczono wtedy pod zabudowę dla stacjonujących w twierdzy żołnierzy rosyjskich. Garnizon nosił wtedy nazwę Nowogieorgijewsk i był nie tylko zespołem umocnień, ale pełną osadą wojskową z mieszkaniami, zapleczem i życiem towarzyskim.

W latach 1898–1900, przy nowo założonym parku, powstało osiedle dla kadry oficerskiej i jej rodzin. Złożyło się na nie osiem dwukondygnacyjnych, wielorodzinnych domów oraz przynależne im budynki gospodarcze ukryte wewnątrz kwartału. Mieszkania były przestronne, kilkupokojowe, dwustronne, z osobnym wejściem od reprezentacyjnej klatki schodowej od ulicy i osobnym, kuchennym, od podwórza. Osiedle oddzielono wałem i parkiem od głównych zabudowań twierdzy, tak by dać oficerom spokój z dala od koszarowego gwaru.

Fort, w którym się mieszka

Zespół założono na planie wydłużonego prostokąta o szachownicowym układzie, podzielonego na cztery moduły. Każdy moduł przecięto brukowanymi uliczkami na trzy pola. Dłuższe domy, szesnasto- i osiemnastoosiowe, ustawiono wzdłuż dzisiejszych ulic Poniatowskiego i Malewicza . Od strony Malewicza stoją w linii ulicy, od strony Poniatowskiego cofnięto je i poprzedzono trawnikami. Wewnątrz podwórzy ukryto parterowe budynki gospodarcze.

Wszystkie domy zbudowano z cegły w jednolitej stylistyce. Elewacje pokryto gęstym ceglanym detalem: profilowanymi obramieniami okien, ząbkowanymi gzymsami i pasami dekoracji, które ożywiają płaskie ściany. Do tego dołożono elementy wprost z języka architektury militarnej. Nad wejściami umieszczono ślepe strzelnice oraz okrągłe medaliony z wpisanymi datami budowy osiedla. Najmocniejszym akcentem każdego domu jest wysunięty występ głównej klatki schodowej, zwieńczony schodkowym, przypominającym mury obronne szczytem, z półkolistym oknem nad wejściem.

Wnętrza głównych klatek schodowych też były reprezentacyjne. Zdobią je metalowe słupki balustrad w kształcie świeczników, terakotowe posadzki o geometrycznym wzorze oraz zdobione podziałami sufity nad podestami. Klatki kuchenne, od podwórza, dostały wystrój znacznie skromniejszy. Dzięki jednorodnej cegle i fortecznemu detalowi całe osiedle wtapia się w krajobraz twierdzy, choć nigdy nie miało bronić się przed niczym.

Uliczki z datami powstań

Uliczki rozdzielające moduły osiedla noszą nazwy: 1831 Roku, 1863 Roku i 1918 Roku. To daty polskich powstań i odzyskania niepodległości, nadane po tym, jak rosyjski garnizon opuścił twierdzę. Osada, którą Rosjanie stawiali dla własnych oficerów, dostała więc z czasem polską pamięć wpisaną w nazwy własnych bruków.

Towarzyskim centrum tego świata było stojące nieopodal kasyno oficerskie, gdzie kadra spotykała się poza służbą. Mieszkania w osiedlu po wojnie podzielono na mniejsze, przez co pierwotny, wygodny rozkład kilkupokojowych lokali w większości się zatarł. Ceglane elewacje ze ślepymi strzelnicami stoją jednak dalej, ustawione w tę samą szachownicę, co sto lat temu.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.