Co zobaczyć w Nowym Dworze Mazowieckim

Kościół zamyka Wielki Rynek od południa. To nie przypadek. Gdy planujesz, co zobaczyć w Nowym Dworze Mazowieckim, zacznij od kształtu samego placu, bo w nim zapisana jest cała pierwsza część historii miasta. W 1782 roku książę Stanisław Poniatowski, bratanek króla, nadał tutejszemu folwarkowi prawa miejskie i kazał wytyczyć długi, prostokątny rynek. Do niego z obu stron przylegały bloki działek pocięte prostą siatką ulic. Świątynię ustawiono na osi placu, po stronie południowej, ratusz zaplanowano na przeciwległym, północnym krańcu. Miasto powstało z jednego rysunku.

Miasto z jednego planu

Ukośna skarpa terenu nie pozwoliła zrealizować całości symetrycznie, więc zachodnie skrzydło zabudowy odbiega od pierwotnego zamysłu. Mimo to szkielet planu widać do dziś. Podobnie wytyczono w tych samych latach niedaleki Radzymin, o czym piszemy we wpisie o Radzyminie jako mieście z jednego planu. Pierzeje Wielkiego Rynku tworzą kamienice i domy z przełomu wieków, a najstarsze z nich pamiętają jeszcze czasy sprzed twierdzy.

W zachodniej pierzei, czyli rzędzie domów wzdłuż jednego boku placu, stoi dawna austeria przy Kościuszki 2 , wzniesiona w pierwszej połowie XIX wieku. Była oberżą: parter zajmowały izby gościnne i szynk, piętro mieszkania. W 1853 roku powstał projekt przebudowy, który połowę pomieszczeń przeznaczał na biura ratusza, a piętro na mieszkanie burmistrza. Projekt nigdy nie wszedł w życie i budynek pozostał zajazdem. Parter do dziś zajmują sklepy i lokal gastronomiczny, ciągłość funkcji trwa więc od dwustu lat.

Osią założenia jest kościół św. Michała Archanioła . Ufundował go Stanisław Poniatowski, a konsekrowano go w 1792 roku. Projekt przypisuje się Stanisławowi Zawadzkiemu, jednemu z czołowych architektów polskiego klasycyzmu. Skromna, prostopadłościenna bryła z czworoboczną wieżą zwieńczoną cebulastym hełmem to najstarszy zachowany budynek na osi rynku. Więcej o świątyni i jej twórcy piszemy w osobnym wpisie o kościele św. Michała.

Dlaczego murowany dom był tu wyjątkiem

Kilkaset metrów na północ od rynku, przy Kościuszki 5 , stoi piętrowy dom z nieotynkowanej cegły. Powstał około 1896 roku i od początku mieścił aptekę oraz mieszkania lekarza i farmaceuty. Sam fakt, że jest murowany, czyni go wyjątkowym. Teren, na którym stanął, należał do przedpola Twierdzy Modlin, a tam obowiązywały przepisy ograniczające trwałą zabudowę.

Przedpole twierdzy, zwane esplanadą, miało pozostać puste. Chodziło o wolne pole ostrzału: załoga fortu potrzebowała niezakłóconego widoku na przedpole i możliwości prowadzenia ognia, a każdy solidny budynek dawał nacierającym osłonę. Wokół twierdz stawiano więc domy z drewna, łatwe do rozebrania albo spalenia w razie oblężenia. Murowana apteka na tym tle jest odstępstwem od reguły, a jej ceglane lico to ślad tamtych ograniczeń. Ten sam mechanizm tłumaczy, dlaczego tyle domów w Nowym Dworze zbudowano z drewna. Zebraliśmy je w osobnym wpisie o drewnianych domach miasta.

Twierdza stawiała w mieście także budynki reprezentacyjne. Przy Wybickiego 4 , na narożnej działce, stoi dom wzniesiony pod koniec XIX wieku prawdopodobnie z inicjatywy dowództwa. Pierwsze piętro zajmowały pokoje hotelowe, na parterze mieściła się obszerna restauracja. Wojsko występowało tu więc również jako inwestor, który finansował miejskie hotele i lokale.

Twierdza Modlin: najdłuższe koszary w Europie

Twierdza, która przez sto lat dyktowała miastu warunki, leży u zbiegu Wisły i Narwi, kilka kilometrów na północny zachód od Wielkiego Rynku. Budowę rozkazał Napoleon Bonaparte pod koniec 1806 roku, a zasadniczy zrąb umocnień powstał w czasach Księstwa Warszawskiego według projektu francuskiego inżyniera. Po powstaniu listopadowym twierdzę przejęli i rozbudowali Rosjanie. W kolejnych dekadach dodawali kolejne pierścienie fortów, aż do wybuchu pierwszej wojny światowej.

Najbardziej rzuca się w oczy jeden budynek. Po 1864 roku Rosjanie wznieśli wewnątrz twierdzy obwód koszar obronnych o długości 2250 metrów, obliczony na dwadzieścia tysięcy żołnierzy. To najdłuższy budynek w Europie. Koszary miały strzelnice dla dział i piechoty, na załamaniach murów wysunięte stanowiska do ostrzału rowu, a wokół sam rów, i w razie oblężenia stanowiły ostatni punkt oporu. Cytadela z koszarami przez dziesięciolecia pozostawała w rękach wojska, a w 2013 roku przeszła w ręce prywatnego właściciela.

Nad brzegiem Narwi, na Szwedzkiej Wyspie u ujścia rzeki do Wisły, stoi drugi wielki gmach twierdzy: spichlerz Banku Polskiego . Wzniesiono go w latach 1838–1844 według projektu Jana Jakuba Gaya jako magazyn zboża, a od połowy XIX wieku służył twierdzy jako magazyn prowiantu. Jego mury w części parterowej mają metr osiemdziesiąt grubości. To ten budynek zagrał Zamek Horeszków w ekranizacji Pana Tadeusza. Poświęciliśmy mu osobny wpis.

Osiedle za wałem

Twierdza to nie tylko wały i koszary. Garnizon liczył tysiące ludzi, a oficerowie mieszkali z rodzinami. W latach 1898–1900, na dawnym przedpolu wewnętrznego obwodu, Rosjanie postawili całe osiedle mieszkaniowe dla kadry oficerskiej . Osiem dwukondygnacyjnych, wielorodzinnych domów ustawiono w szachownicowym układzie, przedzielono brukowanymi uliczkami i oddzielono wałem oraz parkiem od koszarowego gwaru. Elewacje z licowej cegły dostały ozdobne detale nawiązujące do architektury militarnej: ślepe strzelnice, medaliony z datami budowy i schodkowe, przypominające mury obronne zwieńczenia nad klatkami schodowymi. Osiedle opisujemy dokładniej w osobnym wpisie.

Centrum towarzyskim garnizonu było kasyno oficerskie , wzniesione około 1905 roku. Jako pierwszy budynek w twierdzy miało oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie zasilane parą wodną. W reprezentacyjnej Sali Białej odbywały się bale pułków stacjonujących w Modlinie. Po odzyskaniu niepodległości działało jako Oficerskie Kasyno Garnizonowe, a jego dzieje spisaliśmy w osobnym wpisie.

Wielki Rynek i twierdzę dzieli kilka kilometrów drogi w stronę ujścia Narwi do Wisły. Przy rynku stoją kościół i domy z planu z 1782 roku, przy twierdzy ceglane koszary, spichlerz i osiedle oficerskie. Cytadelę z koszarami sprzedano prywatnemu właścicielowi w 2013 roku, a spichlerz nad Narwią czeka na odbudowę od dekady.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.