Wielki Rynek w Nowym Dworze Mazowieckim zamyka od południa kościół ustawiony na osi placu. Kilka kilometrów dalej, u zbiegu Wisły i Narwi, w dzisiejszej dzielnicy Modlin, wyrosła potem twierdza. Przez sto lat dyktowała miastu, z czego wolno mu budować.
Kościół św. Michała Archanioła
W 1782 roku książę Stanisław Poniatowski, bratanek króla, nadał tutejszemu folwarkowi prawa miejskie i kazał wytyczyć długi, prostokątny rynek z siatką ulic po obu stronach. Na jego osi, po stronie południowej, stanął kościół św. Michała Archanioła, ufundowany przez Poniatowskiego i konsekrowany w 1792 roku, a na przeciwległym krańcu zaplanowano ratusz. Projekt kościoła przypisuje się Stanisławowi Zawadzkiemu, jednemu z czołowych architektów polskiego klasycyzmu. Kościoły zwykle stawiano ołtarzem ku wschodowi. Ten zwrócono fasadą na północ, ku rynkowi, bo tak wymagał plan miasta. Rozpoznać go można po czworobocznej wieży z cebulastym hełmem.
Ukośna skarpa terenu nie pozwoliła zrealizować całości symetrycznie, więc zachodnia część zabudowy odbiega od pierwotnego zamysłu, ale szkielet planu widać do dziś. Podobnie wytyczono w tych samych latach niedaleki Radzymin.
Austeria przy Wielkim Rynku
W zachodniej pierzei rynku stoi dawna austeria przy Kościuszki 2 z pierwszej połowy XIX wieku. Była oberżą: parter zajmowały izby dla gości i wyszynk, piętro mieszkania. W 1853 roku powstał projekt, który połowę pomieszczeń austerii przeznaczał na biura ratusza, a piętro na mieszkanie burmistrza. Nigdy go nie zrealizowano i budynek pozostał zajazdem. Parter do dziś zajmują sklepy i lokal gastronomiczny.
Koszary obronne Twierdzy Modlin
Budowę twierdzy u ujścia Narwi do Wisły rozkazał Napoleon Bonaparte pod koniec 1806 roku, a główny zrąb umocnień powstał w czasach Księstwa Warszawskiego według projektu francuskiego inżyniera. Po powstaniu listopadowym twierdzę przejęli i rozbudowali Rosjanie. W latach 1832–1844 wznieśli w niej ciągły pierścień koszar obronnych , długi na ponad dwa kilometry i obliczony na dwadzieścia tysięcy żołnierzy. Bywa nazywany najdłuższym obiektem wojskowym w Europie. Koszary miały strzelnice dla dział i piechoty, na załamaniach murów wysunięte stanowiska do ostrzału rowu, a wokół sam rów, i w razie oblężenia były ostatnim punktem oporu. Przez dziesięciolecia należały do wojska, a w 2013 roku przeszły w ręce prywatnego właściciela.
Spichlerz Banku Polskiego w Modlinie
Nad Narwią, u jej ujścia, stoi drugi wielki gmach twierdzy: spichlerz Banku Polskiego. Wzniesiono go w latach 1838–1844 według projektu Jana Jakuba Gaya jako magazyn zboża, bo Bank Polski, państwowy bank Królestwa, handlował też towarami na własny rachunek. Od połowy XIX wieku służył twierdzy jako magazyn prowiantu. Mury parteru mają metr osiemdziesiąt grubości. To ten budynek zagrał Zamek Horeszków w ekranizacji „Pana Tadeusza”.
Drewniane domy
Twierdza wymagała, żeby jej przedpole, zwane esplanadą, pozostało puste, a załoga miała wolne pole ostrzału. Każdy solidny budynek dawał nacierającym osłonę, więc w pobliżu twierdz stawiano domy z drewna, łatwe do rozebrania albo spalenia w razie oblężenia. Dlatego w Nowym Dworze przetrwało sporo drewnianych domów: piętrowych kamienic z desek na wynajem, z ozdobami naśladującymi murowane fasady, i willa z 1879 roku, nazwana od nazwiska Dubeltowicz.
Dom z apteką przy Kościuszki 5
Przy Kościuszki 5 stoi piętrowy dom z nieotynkowanej cegły z około 1896 roku. Od początku mieścił aptekę oraz mieszkania lekarza i farmaceuty. Jak na tę część miasta jest wyjątkiem, bo jest murowany. Przedpole twierdzy sięgało aż tutaj, a obowiązywały na nim przepisy ograniczające trwałą zabudowę.
Dawny hotel przy Wybickiego 4
Przy Wybickiego 4 , na narożnej działce, stoi dom wzniesiony pod koniec XIX wieku, prawdopodobnie z inicjatywy dowództwa twierdzy. Pierwsze piętro zajmowały pokoje hotelowe, a na parterze mieściła się obszerna restauracja.
Osiedle oficerskie Twierdzy Modlin
Oficerowie garnizonu mieszkali z rodzinami. W latach 1898–1900, na terenie tuż przy wewnętrznym wale, który przestał być potrzebny jako pole ostrzału, Rosjanie postawili dla nich całe osiedle: osiem piętrowych domów wielorodzinnych ustawionych na przemian, jak pola szachownicy, oddzielonych wałem i parkiem od koszar. Na ceglanych elewacjach są wmurowane dla ozdoby strzelnice, przez które nikt nie strzelał, medaliony z datami budowy i schodkowe szczyty jak na murach obronnych.
Kasyno oficerskie Twierdzy Modlin
Centrum towarzyskim garnizonu było kasyno oficerskie z około 1905 roku, z marmurową klatką schodową i salą balową. Jako pierwszy budynek w twierdzy miało oświetlenie elektryczne i centralne ogrzewanie parą wodną. W Sali Białej odbywały się bale pułków stacjonujących w Modlinie.
Dworzec kolejowy w Modlinie
Kolej dotarła pod Modlin w latach 70. XIX wieku, gdy bankier Leopold Kronenberg zbudował Kolej Nadwiślańską. Dzisiejszy dworzec w Modlinie postawiono w 1927 roku, już w niepodległej Polsce, w stylu nawiązującym do szlacheckiego dworu. Wejście poprzedzają cztery masywne, kamienne kolumny.