Ulica Konstytucji 3 Maja wychodzi ze wschodniego boku placu Tadeusza Kościuszki prosto jak od linijki i po kilometrze dochodzi do rozwidlenia dróg, gdzie zamyka ją budynek na wzniesieniu. Plac i ulicę wytyczono w latach 70. XVIII wieku na polecenie ówczesnej właścicielki miasta, Eleonory z Waldsteinów Czartoryskiej. Przy nich stoi większość zabytków Radzymina, choć zabudowywano je jeszcze przez półtora wieku.
W tych samych latach według podobnego planu, z długim placem i ulicami prostymi jak od linijki, wyrósł Nowy Dwór Mazowiecki, gdzie na osi Wielkiego Rynku postawiono kościół.
Park Czartoryskiej
Eleonora urodziła się w Pradze w 1710 roku jako córka Jana Antoniego Waldsteina. Mając czternaście lat, wyszła za starszego o szesnaście lat Michała Fryderyka Czartoryskiego, późniejszego kanclerza wielkiego litewskiego. Weszła tym samym do rodziny, która była równocześnie stronnictwem politycznym. Familia, czyli obóz Czartoryskich i Poniatowskich, w 1764 roku wprowadziła na tron własnego kandydata, i to przy wsparciu wojsk rosyjskich, sprowadzonych do kraju na prośbę jej przywódców. Nowy król, Stanisław August, był siostrzeńcem Eleonory. W tym samym roku Czartoryscy kupili Radzymin od Franciszka Bielińskiego, marszałka dworu królewskiego.
Około 1770 roku Eleonora założyła w południowej części miasta park w stylu angielskim, znany dziś jako park Czartoryskiej. Nad stawem postawiła letni pałac projektu Jana Chrystiana Kamsetzera, nadwornego architekta Stanisława Augusta. Pałac rozebrał w XIX wieku, gdy Czartoryskich w Radzyminie już dawno nie było, jeden z późniejszych właścicieli, Antoni Skarbek-Kruszewski, a cegła z niego poszła na zabudowania majątku rolnego w Dybowie. Opuszczone tereny parkowe zajęło rosnące miasto. Zostały staw, aleja kasztanowa i jeden budynek, dawny dom administratora, nazywany dziś Domkiem Ogrodnika.
Kościół Przemienienia Pańskiego
Zanim Eleonora wytyczyła plac Kościuszki, Radzymin miał inny rynek: kwadratowy plac, wokół którego rozplanowano dawniejsze miasto. Jego ślad przetrwał w miejscu nazywanym do dziś Starym Rynkiem. Przy nowym placu Eleonora postawiła w latach 1773–1780, w miejsce drewnianego, murowany kościół Przemienienia Pańskiego, a razem z nim dzwonnicę i plebanię. Całość zaprojektował ten sam Kamsetzer, który pracował przy przebudowie Zamku Królewskiego i projektował Amfiteatr w Łazienkach. Do podwarszawskiego miasteczka trafił dzięki koneksjom właścicielki, ciotki króla. Nad głównym wejściem jest tablica, według której Eleonora wzniosła świątynię „w cnotliwym zapale, ku pożytkowi bliźnich i ku Boskiej chwale”.
Dzisiejszy kościół jest dużo większy od tamtego. Na przełomie XIX i XX wieku dobudowano mu boczne nawy i dwie wieże od frontu, a pod koniec II wojny światowej wycofujący się Niemcy wysadzili front razem z wieżami i trzeba było je odbudować. W pierwotnym kształcie przetrwała z tej fundacji głównie dzwonnica.
Proboszczem nowego kościoła był ksiądz Kazimierz Narbutt i to on pomagał Eleonorze przy Instruktarzu, który wydała w 1780 roku: spisanym zbiorze praw i obowiązków dworu wobec mieszczan oraz mieszczan wobec dworu. Obniżyła w nim czynsze i liczbę dni, które mieszczanin musiał odpracować za darmo na rzecz dworu, zobowiązała się nie usuwać ludzi z gruntów, których używali, i zwolniła handel i rzemiosło z opłat na swoją rzecz. Przybysze dostawali plac i drewno z lasów dworskich, a płacili za nie dopiero wtedy, gdy się dorobili. Pięć lat później, na jej prośbę, król nadał miastu prawo targu w każdą środę i czterech dorocznych jarmarków.
Stary cmentarz
W 1779 roku proboszcz Narbutt założył przy dzisiejszej ulicy Polskiej Organizacji Wojskowej cmentarz , nazywany dziś starym. Cmentarz rozrastał się razem z miastem: powiększano go dwukrotnie w XIX wieku, a w 1868 roku obwiedziono kamiennym murem. Są tu mogiły powstańców z 1863 roku.
Dawny szpital, dziś Urząd Stanu Cywilnego
Eleonora wyjechała z Radzymina jesienią 1794 roku, po upadku powstania kościuszkowskiego, i zmarła cztery lata później w Wołczynie na Podolu. Dobra radzymińskie rozprzedano, a nowe tereny budowlane zabudowywano przez pierwszą połowę XIX wieku, za kolejnych właścicieli. Żaden z nich w Radzyminie nie mieszkał, majątkami kierowali przez pełnomocników.
Na końcu nowej ulicy, na wzniesieniu w rozwidleniu dróg do Wołomina i Skaryszewa, plan Czartoryskiej zostawił miejsce pod budynek, który idący ulicą ma przed sobą na wprost. Zajął je dopiero baron Ludwik de Mohrenheim, sekretarz wielkiego księcia Konstantego i właściciel miasta od 1824 roku. Około 1830 roku postawił tu z własnej fundacji szpital, a mniej więcej czterdzieści lat później budynek przerobiono na biura władz powiatu. Ma parter i dwa piętra, środek frontu zwieńcza trójkątny szczyt, a parter obrobiono tak, by przypominał mur z kamiennych bloków. Dziś w tym budynku na końcu Konstytucji 3 Maja mieści się Urząd Stanu Cywilnego.
Gmach Instytutu Nauczycieli
Po Mohrenheimie miasto należało do rodziny Krusensternów, która chciała ożywić Radzymin gospodarczo. W 1843 roku przeniesiono tu z Łowicza szkołę kształcącą nauczycieli, a Krusensternowie podarowali pod nią teren z dużym ogrodem przy tej samej ulicy. Gmach Instytutu Nauczycieli Elementarnych zaprojektował Antoni Corazzi, autor Teatru Wielkiego i Pałacu Staszica w Warszawie, a budowę sfinansowało Ministerstwo Oświaty Królestwa Polskiego. Gmach był gotowy rok później. W 1861 roku wielki pożar strawił Radzymin i w mieście zabrakło kwater dla uczniów, więc rok później Instytut przeniesiono do Konina. Dziś w budynku działa liceum.
Kamienice przy ulicy Konstytucji 3 Maja
Ostatnie wolne działki z planu Czartoryskiej zabudowano dopiero na początku XX wieku. Dwa domy z tego czasu stoją na samym początku ulicy, przy placu.
Pod numerem 6A stoi piętrowa kamienica. Parter zajmują duże prostokątne witryny sklepowe, a piętro najłatwiej poznać po dwóch żeliwnych balkonach na obu jego końcach. Nad wejściem jest trójkątny szczyt z okrągłym oknem pośrodku.
Tuż obok, pod numerem 4 , stanął dom z surowej, nieotynkowanej cegły, w formach naśladujących średniowieczny gotyk. Prawdopodobnie nie projektowano go dla tej działki, tylko wzięto gotowy wzór z katalogu Edwarda Lilpopa, architekta zabudowań fabrycznych i mieszkalnych. Parter zajęły usługi, piętro mieszkania. Tak jest do dziś.
Dawne kino, dziś biblioteka
W latach 20. XX wieku przy tej samej ulicy, pod numerem 15 , stanął budynek kina. Jest piętrowy, a od ulicy wyrasta z niego wieża, w której na dole są dwa otwarte przejścia zakończone łukiem. Poza salą kinową mieściła się w nim czytelnia. Dziś zajmuje go biblioteka.
Posłuchaj fragmentu
Po tych miejscach prowadzi audioprzewodnik Szlakowida. Trasa jest liniowa: zaczyna się przy dzwonnicy, schodzi wytyczoną przez Eleonorę ulicą i kończy w parku, w którym stał pałac. Poniżej pierwszy fragment.