Drewniane domy Garwolina

Najcenniejszego zabytku Garwolina nie znajdzie się w przewodniku. To kilkanaście drewnianych domów rozstawionych wzdłuż trzech ulic wokół rynku, parterowych, obitych deskami, z okiennicami przy oknach. W większości miast taka zabudowa dawno zniknęła pod cegłą albo w pożarach. Tu przetrwała, bo Garwolin długo nie miał z czego stawiać czegokolwiek innego. Kiedy w 1854 roku wielki pożar strawił sto szesnaście domów, murowany był wśród nich tylko jeden.

Senatorska

Południowa strona Senatorskiej to najgęstszy ciąg tych domów. Pod numerem 55 stoi dom z 1912 roku, ustawiony dłuższym bokiem do ulicy, tuż przy chodniku, od wschodu poprzedzony brukowanym, wąskim przejściem między posesjami. Sąsiedni numer 57 jest starszy, sięga początku XIX wieku, postawiony na fundamencie z kamieni polnych i dębowej belce u podstawy ścian. Numery 45 i 47 to domy z lat osiemdziesiątych XIX wieku, jeden z nich mieścił przed wojną sklep. Pod numerem 49 stoi dom z XIX wieku, choć nie wiadomo dokładnie, z której jego części, bo datowania się rozchodzą. Najmłodszy w tym rzędzie, spod numeru 67, pochodzi z lat trzydziestych XX wieku.

Wszystkie łączy ten sam sposób budowania. Ściany z bali układanych poziomo, jeden na drugim, wsparte na dębowej belce u podstawy, całość obita deskami. Wewnątrz sień biegnąca przez całą szerokość domu, z drzwiami na obu końcach, a w niej komin wsparty na murowanych łukach. Dach najczęściej dwuspadowy, kryty niegdyś gontem, potem blachą albo eternitem. To gotowy wzór małomiasteczkowego budownictwa z drewna, powtórzony na kilkunastu adresach.

Polska i Młyńska

Podobne domy stoją przy dwóch sąsiednich ulicach. Przy Polskiej 40 jest dom z około 1900 roku, wzniesiony przez Jana Paziewskiego, miejscowego kowala. Kilka numerów dalej, pod 34A, stoi dom z 1908 roku, do którego należał niegdyś spory ogród warzywny. Przy Młyńskiej 3 stoi chałupa z 1907 roku, o której wiadomo, że została kupiona i przeniesiona na obecne miejsce, co przy drewnianej konstrukcji było rzeczą wykonalną. Sąsiednie numery 4 i 6 pochodzą z lat 1915 i około 1910.

Przenoszenie całych domów, dostawianie izb, wymiana szalunku i pokrycia dachu to codzienność drewnianej zabudowy. Każdy z tych budynków przez sto lat był łatany i przerabiany, więc daty mówią o ich powstaniu, nie o dzisiejszym wyglądzie. Mimo to pod deskami i tynkiem wciąż tkwią te same bale, które ułożyli cieśle sprzed kilku pokoleń.

Podobny, ocalały rząd drewnianych domów opisaliśmy w Nowym Dworze Mazowieckim. W obu miastach to samo zjawisko: drewniana tkanka małego mazowieckiego miasteczka, której gdzie indziej nie zostało już prawie nic.

Jeden z tych domów, ten przy Senatorskiej 39, mieści dziś mini-muzeum Garwolina. A o najstarszym z całej grupy, spod Sienkiewicza 19, piszemy osobno.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.