Kolegiata w Pułtusku i sklepienie pułtuskie

Kolegiata Zwiastowania Najświętszej Marii Panny stoi w północnej części pułtuskiej starówki, przy ulicy Marii Konopnickiej . To druga po zamku wielka fundacja biskupów płockich w mieście i miejsce, w którym najlepiej widać, jak gotyk ustępował tu renesansowi.

Gotycka fundacja biskupa Giżyckiego

Murowany kościół zaczął wznosić po 1439 roku biskup Paweł Giżycki, ten sam, który rozbudował pułtuski zamek. Według tradycji budowę ukończono w 1443 roku, choć prace ciągnęły się zapewne dłużej, co najmniej do chwili, gdy kolegiata przejęła funkcje parafialne od starszego kościoła świętej Marii Magdaleny. Świątynia była wtedy jednonawowa, z prezbiterium i parą kaplic.

W drugiej połowie XV wieku dostawiono do niej kolejne kaplice. Na budowę jednej z nich zawarto w 1489 roku kontrakt z muratorem, czyli budowniczym, Piotrem z Pułtuska, co jest jednym z niewielu śladów po średniowiecznych budowniczych tego miasta.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieściePułtusk: zamek biskupów nad Narwią i najdłuższy rynek

Renesansowa przebudowa i sklepienie pułtuskie

Nowy kształt nadano kościołowi po 1546 roku, z inicjatywy biskupa Andrzeja Noskowskiego. Przebudowę w duchu renesansu poprowadził Jan Baptysta z Wenecji, obywatel Płocka od 1538 roku, budowniczy katedry płockiej oraz kościołów w Warszawie i Brochowie. Podwyższył mury i wydłużył prezbiterium, czyli część kościoła z głównym ołtarzem. Boczne kaplice pospinał arkadami, tak że powstały z nich nawy boczne, a fasadę poprzedził dwiema wieżami. Kościół stał się przez to wyższy i szerszy niż gotycka budowla Giżyckiego.

Najważniejsze było jednak nowe przekrycie. Nawę i prezbiterium zamknięto sklepieniem kolebkowym, w kształcie leżącej połowy beczki, pokrytym gęstą dekoracją. Nad prezbiterium przechodzi ono we wschodnią konchę, czyli półkopułę, o pionowych, żłobkowanych bruzdach zwężających się ku górze. Formę tę nazwano później sklepieniem pułtuskim i pod tą nazwą weszła do historii sztuki jako rozwiązanie spotykane na Mazowszu. To ono jest najgłośniejszym, co zostało po renesansowej przebudowie kościoła. Rozbudowę ukończono, według tradycji, w 1560 roku, a wcześniej, w latach 1553–1554, dobudowano kaplicę biskupa Noskowskiego.

Pożary, restauracje i tytuł bazyliki

Kolegiata przechodziła kolejne pożary i odbudowy. Po pożarze z 1613 roku prowadzono restaurację, w czasie wojen szwedzkich w połowie XVII wieku wnętrze zostało zdewastowane, a przy remoncie rozpoczętym w 1699 roku przekształcono fasadę, zmieniając szczyt oraz dekorację wież i kruchty.

W latach 1832–1835 kościół gruntownie przebudowano według projektu Andrzeja Gołońskiego. Obniżono wtedy o kondygnację wieże i dach, a od południa i północy dostawiono kruchty, czyli przedsionki przy wejściach. Właśnie z tej XIX-wiecznej przebudowy pochodzi dzisiejsza, niższa sylwetka kościoła, choć jego wnętrze pozostało renesansowe. Na początku XX wieku restauracją kierował architekt Stefan Szyller. Tytuł bazyliki świątynia otrzymała w 1975 roku.

O tym, jak kolegiata wpisuje się w całe miasto biskupów płockich, pisaliśmy we wpisie co zobaczyć w Pułtusku.