Co zobaczyć w Pułtusku, mieście biskupów płockich

Stare miasto w Pułtusku leży na wyspie między odnogami Narwi, a jego oś wyznacza rynek długi na blisko czterysta metrów, z gotycką wieżą pośrodku. Kto planuje, co zobaczyć w Pułtusku, trafia na miasto, które przez wieki należało do biskupów płockich i to oni nadali mu kształt: postawili zamek na wzgórzu nad rzeką, ufundowali kolegiatę, sprowadzili jezuitów i szkołę, otoczyli miasto murami. Prawie każdy zabytek w starej części da się przypisać któremuś z nich.

Ziemię pułtuską, czyli tutejszy okręg grodowy, biskupstwo płockie dostało jeszcze w XI wieku, z nadania Bolesława Śmiałego. Na stałe zamieszkał tu jednak dopiero Florian Laskarys w pierwszej połowie XIV wieku i to on około 1320 roku postawił nad Narwią pierwszy zamek, wtedy jeszcze drewniany. Od tej pory losy miasta i losy jego biskupów biegły razem przez pół tysiąca lat.

Zamek biskupów płockich i Dom Polonii

Zamek stoi na owalnym wzgórzu na prawym brzegu Narwi, u południowego wylotu rynku. W 1368 roku Litwini pod wodzą Kiejstuta spalili tutejszy gród doszczętnie, a Jan Długosz zapisał, że mury popękały od żaru. Biskup Florian Laskarys wzniósł po pożarze pierwsze budowle murowane, biskup Paweł Giżycki dobudował gotycki Dom Mały i otoczył całość murem, a w drugiej połowie XVI wieku kolejni biskupi przebudowali warownię na renesansową rezydencję z murami krytymi sgraffitem, czyli drapanym w dwóch warstwach tynkiem, który układa się w wzory. Most o murowanych arkadach nad fosą przypisuje się biskupowi Henrykowi Firlejowi.

Zamek gościł w swoich murach króla Zygmunta III Wazę, szwedzkiego Karola XII i dwóch rosyjskich carów, Aleksandra I i Aleksandra II. Po pożarze w 1841 roku przestał być siedzibą biskupów. Dziś mieści się w nim Dom Polonii z hotelem i salami konferencyjnymi, prowadzony przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. Pełną historię obiektu opisaliśmy w osobnym wpisie o zamku biskupim i Domu Polonii.

Kolegiata i sklepienie pułtuskie

Kolegiatę pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Marii Panny zaczął budować biskup Paweł Giżycki po 1439 roku. Sto lat później, z inicjatywy biskupa Andrzeja Noskowskiego, przebudował ją w duchu renesansu Jan Baptysta z Wenecji, obywatel Płocka i budowniczy tamtejszej katedry. Podwyższył mury, wydłużył prezbiterium i przekrył wnętrze kolebkowym sklepieniem o bogatej dekoracji.

To sklepienie, kolebkowe, w kształcie leżącej połowy beczki i pokryte gęstą dekoracją, weszło do historii sztuki pod nazwą sklepienia pułtuskiego jako forma spotykana na Mazowszu. Świątynia dostała tytuł bazyliki w 1975 roku. Więcej o jej dziejach i wystroju w osobnym wpisie o kolegiacie pułtuskiej.

Rynek i gotycka wieża ratuszowa

Pułtuski rynek uchodzi za najdłuższy brukowany rynek w Europie. Ciągnie się na około 380 metrów, obudowany kamieniczkami z XVIII i XIX wieku. Pośrodku stoi ceglana wieża ratuszowa, jedyna pozostałość po dawnym ratuszu.

Dolna, czworoboczna część wieży pochodzi z połowy XV wieku, górna, ośmioboczna, z przełomu XV i XVI wieku, a hełm z latarnią wieńczy ją od końca XVI stulecia. Od 1964 roku w wieży mieści się muzeum. Rynkowi i wieży poświęciliśmy osobny wpis.

Kolegium jezuickie i szkoła Piotra Skargi

Jezuitów sprowadził do Pułtuska z Braniewa biskup Andrzej Noskowski w 1566 roku. Ich kolegium urosło do jednej z największych szkół w Koronie: liczba uczniów rosła z ponad trzystu w latach 70. XVI wieku do około dziewięciuset w wieku XVIII. Uczył tu i kazał ksiądz Piotr Skarga, choć nie jako rektor, lecz jako doradca rektora i główny kaznodzieja, w latach 1571–1573.

O Skardze pisaliśmy już przy szpitalu jego imienia w Grójcu, w mieście, pod którym się urodził. Po kasacie zakonu w 1773 roku szkołę przejęła Komisja Edukacji Narodowej, a na początku XIX wieku benedyktyni postawili w tym miejscu nowy gmach szkolny, w którym do dziś działa liceum imienia Piotra Skargi. Całą historię kolegium zebraliśmy w osobnym wpisie.

Mury miejskie i baszty

Mury obronne Pułtuska wznoszono etapami od 1508 roku. Murami zajmował się Jerzy Czach, bramami Jan z Płocka, a całość ukończono około 1533 roku. Rozebrano je w pierwszej ćwierci XIX wieku, ale przy kościele jezuitów zachowały się baszty, później przebudowane, między innymi na dom ogrodnika, i zrekonstruowane w latach 60. XX wieku.

Więcej o obwarowaniach i o tym, co z nich zostało, w osobnym wpisie o murach i basztach miejskich.

Miasto garnizonowe

Pułtusk to także miasto garnizonowe. Przy Alei Wojska Polskiego stoi zespół murowanych koszar, a poza miastem zachował się fort Lipniki i betonowe schrony bojowe z 1939 roku. Historię wojskowego Pułtuska zebraliśmy w osobnym wpisie o koszarach i garnizonie.

Bitwa pod Pułtuskiem i paryski Łuk Triumfalny

26 grudnia 1806 roku pod miastem starły się wojska francuskie marszałka Jeana Lannesa z rosyjską armią generała Levina Bennigsena. Bitwa rozegrała się w zimowej śnieżycy i zakończyła nierozstrzygnięcie: Rosjanie utrzymali pozycje i zniszczyli most na Narwi, po czym się wycofali, a strona francuska zapisała starcie jako swoje zwycięstwo.

Dzięki tej bitwie nazwa miasta trafiła na Łuk Triumfalny w Paryżu. „Pultusk” figuruje tam jako jedno z zaledwie czterech polskich miast, obok Ostrołęki, Gdańska i Lidzbarka Warmińskiego, upamiętniających kampanię z lat 1806–1807.

Meteoryt pułtuski

30 stycznia 1868 roku nad okolicą przeszedł deszcz meteorytów, uznawany za największy odnotowany deszcz meteorytów kamiennych na świecie. Rozbłysk widziano w połowie kraju, a na ziemię spadło blisko siedemdziesiąt tysięcy kamiennych okazów. Fragmenty rozeszły się po muzeach całego świata, sporą kolekcję ma Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie.

Zjawisku, które nadało miastu nazwę znaną wśród kolekcjonerów meteorytów na całym świecie, poświęciliśmy osobny wpis o meteorycie pułtuskim.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.