Zamek biskupi w Pułtusku i Dom Polonii

Zamek biskupów płockich stoi na owalnym wzgórzu na prawym brzegu Narwi, u południowego wylotu długiego pułtuskiego rynku. Wjeżdża się na dziedziniec łamaną rampą, a od strony rzeki wzgórze opada stromo ku wodzie. To najstarsze miejsce w mieście: gród obronny istniał tu już we wczesnym średniowieczu, a pierwszy zamek, jeszcze drewniany, postawił nad rzeką około 1320 roku biskup Florian Laskarys, pierwszy z biskupów płockich, który zamieszkał w Pułtusku na stałe.

Od pożaru Kiejstuta do gotyckiej warowni

W 1368 roku Litwini pod wodzą Kiejstuta spalili gród doszczętnie. Jan Długosz zapisał, że ogień był tak silny, iż mury popękały od żaru. Po tym pożarze biskup Florian Laskarys wzniósł pierwsze budowle murowane.

Kształt warowni nadał jej w połowie XV wieku biskup Paweł Giżycki, ten sam, który zaczął budować pułtuską kolegiatę. Dobudował do wieży gotycki budynek zwany Domem Małym, otoczył zamek murem obwodowym, a od północy stanął z czasem większy Dom Duży. Tak powstał zespół, który przez kolejne stulecia biskupi tylko rozbudowywali.

Renesansowa rezydencja

W drugiej połowie XVI wieku zamek przebudowano na rezydencję renesansową. Zajęli się tym biskupi Andrzej Krzycki i Piotr Myszkowski, a mury pokryto wtedy drapanym, dwuwarstwowym tynkiem (sgraffito) imitującym kamienne bloki i zwieńczono attyką, czyli ozdobnym murem ponad linią dachu. Na początku XVII wieku biskup Marcin Szyszkowski wzmocnił obwarowania potężnymi skarpami, a biskupowi Henrykowi Firlejowi przypisuje się most o murowanych arkadach przerzucony nad fosą.

W murach zamku gościli koronowani goście: król Zygmunt III Waza, szwedzki król Karol XII, a w XIX wieku dwaj rosyjscy carowie, Aleksander I i Aleksander II. Świadczy to o randze, jaką miała biskupia rezydencja nad Narwią.

Zniszczenia i koniec biskupiej rezydencji

Zamku nie oszczędziły wojny. Poważne zniszczenia przyniósł potop szwedzki w połowie XVII wieku, gdy toczyły się o niego walki między wojskami Stefana Czarnieckiego a Szwedami, a kolejne straty spowodowała następna wojna ze Szwedami, zwana drugą wojną północną, na początku XVIII stulecia. Za każdym razem warownię odbudowywano, ostatni raz gruntownie pod koniec XVIII wieku, za biskupa Krzysztofa Szembeka.

Kres biskupiej rezydencji przyszedł w 1841 roku, gdy zamek strawił pożar. Od tej pory przestał być siedzibą biskupów. W 1866 roku przejęli go Rosjanie i urządzili w nim posterunek żandarmerii oraz szpital, w dwudziestoleciu międzywojennym mieściła się tu administracja państwowa, a podczas walk zimą 1945 roku budowla ponownie spłonęła.

Dom Polonii

Odbudowę zamku prowadzono etapami po wojnie, a w latach 1975–1989 przywrócono go w całości. Przy tej odbudowie dostawiono galerię wystawową i wieżę, którą widać dziś nad dziedzińcem, więc dzisiejsza sylwetka zamku to w dużej mierze powojenna rekonstrukcja. Władze przekazały go na siedzibę Domu Polonii już w 1974 roku, na wniosek przedstawicieli Polonii, a oficjalne otwarcie odbyło się w 1989 roku. Od 1990 roku właścicielem obiektu jest Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”.

Dziś w dawnej biskupiej rezydencji działa hotel z zapleczem konferencyjnym. Zamek stoi przy ulicy Szkolnej 11 , nad przystanią na Narwi. O tym, jak wpisuje się w resztę miasta, pisaliśmy we wpisie co zobaczyć w Pułtusku.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.