Co zobaczyć w Ciechanowie? Najlepiej zacząć od tego, co widać z daleka. Na płaskim, zalewowym terenie w zakolu Łydyni stoi gotycki zamek z dwiema okrągłymi wieżami. Postawili go książęta mazowieccy, dla których Ciechanów był jednym z ośrodków władzy. Ta sama epoka i ta sama ceglana robota łączą trzy najstarsze budowle miasta, a echo tego gotyku wróciło tu jeszcze w XIX wieku.
Co zobaczyć w Ciechanowie: zamek książąt mazowieckich
Zanim stanął zamek murowany, w rozlewisku rzeki funkcjonował gród drewniany. Wiek grodu zdradził topór ciesielski z 1290 roku, znaleziony podczas wykopalisk na dziedzińcu. Murowaną warownię ufundował około 1355 roku książę Siemowit III, a rozbudowywano ją do roku 1370. Po 1420 roku, za panowania Janusza I Starego, zaczęto przebudowę na rezydencję książęcą. Z drugiej dekady XV wieku znane jest imię Niklosa, budowniczego kierującego pracami przy zamku. Z 1494 roku pochodzi opis skarbca księcia Janusza II, mieszczącego się w tych murach.
Zamek zajmuje plan prostokąta o bokach około 48 na 57 metrów, z dwiema cylindrycznymi wieżami w narożach od południa: zachodnią, dawną strażnicą, i wschodnią, więzienną. W fosie archeolodzy znaleźli dwa miecze z początku XV wieku, które mogą się wiązać z próbą zdobycia zamku przez Krzyżaków w 1409 roku.
Po włączeniu Mazowsza do Korony zamek przeszedł w ręce królewskie, a w 1547 roku dostała go królowa Bona w ramach oprawy wdowiej, czyli majątku zapisanego jej na czas wdowieństwa. Za jej czasów pałac po drugiej stronie dziedzińca dostał nowe, renesansowe szczyty. Potem twierdza zaczęła podupadać. W 1657 roku uszkodziły ją wojska szwedzkie, a na początku XIX wieku była już częściowo rozebrana. Dziś mury utrzymuje się jako trwałą ruinę, a wewnątrz działa Muzeum Szlachty Mazowieckiej z pawilonem wystawowym wzniesionym na dziedzińcu. Zamek stoi przy ulicy Zamkowej 2 .
Kościół farny pod Farską Górą
Kilkaset metrów na południe, przy grodzisku zwanym Farską Górą, stoi dawny kościół farny. Samo grodzisko uchodzi za kolebkę miasta. Według miejscowej legendy to tutaj Ciechan, od którego wywodzi się nazwa Ciechanowa, miał wznieść pierwszy drewniany gród. Stojący przy nim drewniany kościół spłonął około 1476 roku.
Na jego miejscu w pierwszej połowie XVI wieku zbudowano murowaną, późnogotycką świątynię pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny. Konsekrował ją w 1551 roku biskup płocki Andrzej Noskowski. Korpus przecina para wysokich, symetrycznych kaplic tworzących rodzaj transeptu. To rozwiązanie uchodzi za pierwsze tego rodzaju w Polsce. Kościół był też miejscem sejmików szlachty mazowieckiej, na których dochodziło do awantur, a bywało, że i do zabójstw.
W 1807 roku zajęły ją wojska Napoleona i urządziły w niej piekarnię, a spłonęło przy tym całe wyposażenie. Odbudowę w latach 1821-1827 prowadził proboszcz Rajmund Bagiński z finansową pomocą generała Wincentego Krasińskiego. W 1822 roku bierzmowanie przyjął tu jego syn, późniejszy poeta Zygmunt Krasiński. Na szczycie grodziska, w miejscu wcześniejszej drewnianej, stanęła w 1889 roku neogotycka dzwonnica. Kościół znajduje się na Farskiej Górze .
Kościół poaugustiański i znak budowniczego
Tuż obok, przy Augustiańskiej, stoi drugi gotycki kościół, dawniej klasztorny. Augustianów sprowadzono do Ciechanowa w połowie XIV wieku, a miejsce pod kościół i klasztor nadano w 1353 roku. Pierwszym patronem był święty Marcin, dziś świątynia nosi wezwanie Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny. Obecny budynek wzniesiono w pierwszej ćwierci XVI wieku jako trójnawową bazylikę. Nawy boczne rozebrano zapewne po zniszczeniach wojen szwedzkich, więc kościół jest dziś jednonawowy.
Mury obu kościołów i zamku wymurowano tą samą techniką: z cegły ułożonej w charakterystyczny dla gotyku wzór, z ciemną, przepaloną zendrówką układaną w romby. Na ścianie kościoła poaugustiańskiego został po budowniczych osobisty ślad. Wyryto tu gmerk, czyli znak, którym rzemieślnik sygnował swoją robotę niczym podpisem. Zostawił go murarz Maciej, wiązany z Maciejem Baranem, ciechanowskim mistrzem murarskim wzmiankowanym w 1522 roku. Niżej, w XIX wieku, ktoś wykuł datę 1353. Jest błędna o niemal dwa stulecia, bo odnosi się do nadania miejsca pod klasztor, nie do budowy murów. Kościół stoi przy Augustiańskiej 2 .
Ratusz, czyli powrót gotyku
Ostatnia z gotyckich w duchu budowli miasta jest o cztery wieki młodsza. Ratusz na rynku postawiono w 1844 roku, w stylu neogotyckim, który świadomie sięgał po formy średniowiecza. Okna zamknięto ostrymi, szpiczastymi łukami w profilowanych obramieniach, narożniki ujęto ośmiobocznymi filarami, a na osi fasady stanęła wieża z zegarem. Autorstwo projektu tradycyjnie przypisuje się architektowi Henrykowi Marconiemu. Nowsze ustalenia wskazują jednak, że Marconi przerobił wcześniejszy projekt Józefa Iżyckiego, budowniczego powiatu przasnyskiego.
Po 1846 roku dokupiono sąsiednią działkę od wschodu i dostawiono skrzydło z przeznaczeniem na remizę straży ogniowej. Ratusz stoi w północno-zachodnim narożniku rynku, przy placu Jana Pawła II 6 , na skraju spadku terenu ku dolinie Łydyni.
Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Ciechanów — zwiedzaj temat po temacie (9 miejsc)
- Cerkiew w Ciechanowie, która stała się domem Drewnianą cerkiew prawosławną przeniesiono do Ciechanowa spod Przasnysza. Potem była komisją wojskową, ochronką i pralnią, a dziś jest domem mieszkalnym.
- Cukrownia w Ciechanowie i osada robotnicza Cukrownia w Ciechanowie zbudowała wokół siebie całą osadę: ceglane domy robotników, szkołę i ochronkę. Drugiej fabryki, postawionej obok, nigdy nie ukończono.
- Dom Kalfusa w Ciechanowie i żydowska szkoła Dom Kalfusa przy Nadrzecznej w Ciechanowie mieścił żydowską szkołę, do której chodziła Roza Robota, późniejsza bohaterka buntu w Auschwitz.
- Domy przy ulicy Płońskiej w Ciechanowie Ulica Płońska w Ciechanowie zabudowana jest luźno stojącymi, często drewnianymi domami z końca XIX wieku, stawianymi dla konkretnych ciechanowskich rodzin.
- Kamienice ulicy Warszawskiej w Ciechanowie Ulica Warszawska w Ciechanowie to pierzeja ceglanych kamienic z przełomu XIX i XX wieku, ze sklepami na parterach, stawianych przez miejscowych kupców.
- Młyn nad Łydynią w Ciechanowie i kaszarnia Nad Łydynią w Ciechanowie stoi dawny młyn zbożowy, który miasto planuje zmienić w Park Kultury. Obok przetrwała międzywojenna kaszarnia.
- Poczta w Ciechanowie przy Grodzkiej Neoklasycystyczny gmach poczty w Ciechanowie stanął około 1930 roku na zbiegu Grodzkiej i Płońskiej, a we wrześniu 1939 roku był w mieście punktem oporu.
- Stary cmentarz w Ciechanowie na Glinkach Na starym cmentarzu w Ciechanowie na Glinkach leżą obok siebie polscy powstańcy i carscy oficerowie z miejscowych koszar. Zamyka go neogotycka kaplica Sawickich.
- Wojskowy Ciechanów i 11 Pułk Ułanów Legionowych Wojskowy Ciechanów: carskie koszary przejął po 1918 roku 11 Pułk Ułanów Legionowych, a okoliczne gmachy służb mundurowych do dziś zajmują wojsko i policja.