Dom Kalfusa w Ciechanowie i żydowska szkoła

Przy ulicy Nadrzecznej 28 w Ciechanowie stoi dwupiętrowy dom z czerwonej cegły, z bramą przejazdową pośrodku. Sąsiedzi nazywali go po wojnie „U Kalfusa”. Mieściła się w nim przed wojną żydowska szkoła, a przez historię tego jednego domu przechodzi los żydowskiego Ciechanowa.

Żydowska szkoła przy Nadrzecznej

Parcelę kupił około 1928 roku Jakub Kalfus. Parter i piętro zajęła szkoła, do której w 1928 roku chodziło czterysta sześćdziesięcioro dzieci. Sale były tak zapchane, że naukę podzielono na dwie zmiany. Uczono po polsku, po hebrajsku mówiono tylko na lekcjach religii i na przerwach, a wolne były soboty i żydowskie święta. Formalnie była to zwykła polska szkoła państwowa, utrzymywana z publicznych pieniędzy, tyle że uczęszczały do niej wyłącznie dzieci żydowskie. Na podwórzu, w oficynie, działała mała wytwórnia papierosowych gilz i pudełek, czyli gotowych tutek i opakowań do papierosów, oraz sklep z nabiałem, a według wspomnień mieszkał tam także rabin. Dom stoi przy Nadrzecznej 28 .

Uczennica, która przemyciła proch do buntu w Auschwitz

Do szkoły przy Nadrzecznej chodziła Roza Robota, urodzona w Ciechanowie w 1921 roku. Należała do młodzieżowej organizacji Haszomer Hacair. W 1942 roku, przy likwidacji ciechanowskiego getta, trafiła do Auschwitz, gdzie zginęli jej rodzice.

W obozie zorganizowała siatkę więźniarek, które wynosiły proch strzelniczy z fabryki zbrojeniowej, gdzie pracowały, i przekazywały go członkom Sonderkommando, więźniom obsługującym krematoria. 7 października 1944 roku proch posłużył do wysadzenia jednego z nich podczas buntu. Po jego stłumieniu Roza Robota została aresztowana i torturowana, ale nie wydała żadnej ze współpracowniczek. Powieszono ją na początku stycznia 1945 roku razem z trzema innymi kobietami, na kilka tygodni przed końcem obozu.

Kalfusowie i pamięć

Właściciel domu, Jakub Kalfus, zginął w Auschwitz. Ciechanowskie getto, założone w 1940 roku, Niemcy zlikwidowali ostatecznie 6 listopada 1942 roku, wywożąc do obozów około tysiąca ośmiuset osób. Wojnę przeżyli dwaj synowie Kalfusa. Josif jeszcze przed wojną wyjechał do Palestyny, służył w brytyjskim lotnictwie, a po wojnie został pułkownikiem armii izraelskiej i stanął na czele ziomkostwa, czyli stowarzyszenia zrzeszającego wywodzących się z Ciechanowa Żydów w Izraelu. To z jego inicjatywy powstał pomnik Rozy Roboty. Rodzina sięgała daleko: babka Josifa, Bluma, pochodziła z Płońska i była krewną Dawida Ben Guriona, późniejszego premiera Izraela.

Po wojnie dom przy Nadrzecznej zamieszkali nowi lokatorzy. Na drugim piętrze, w dawnych salach lekcyjnych, osiedliła się rodzina Sokołowskich. Ich najstarszy syn Marek, urodzony w tym domu w 1952 roku, został jezuitą i profesorem teologii.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.