Baszta tatarska w Sochaczewie

Na wysokiej skarpie nad Bzurą, na tyłach Liceum imienia Fryderyka Chopina, stoi okrągły relikt z czerwonej cegły. Dwie półkoliste ściany, miejscami rozerwane, bez dachu. To baszta tatarska, jak nazwali ją sochaczewianie, a właściwie grobowiec mułły, jedyne, co zostało z cmentarza muzułmańskiego dawnej Kongresówki.

Grobowiec mułły

Cmentarz założono około 1831 roku. Stacjonowali wtedy w Sochaczewie północnokaukascy górale, Czerkiesi, służący w armii carskiej, a nekropolię dla zmarłych żołnierzy urządził generał Augustyn Radwan. Chowano tu muzułmanów przez kilkadziesiąt lat XIX wieku, w sumie w około dwustu grobach. Do dziś nie przetrwał żaden z nich, poza jednym.

Ocalała budowla centralna, grobowiec mułły, czyli muzułmańskiego duchownego, którego uznaje się za wojskowego kapelana tej społeczności. Pierwotnie był to ceglany walec na planie koła, z jednym wejściem zwieńczonym łukiem, przykryty drewnianym dachem zwężającym się w stożek. Na jego szczycie tkwił żelazny pręt z mosiężnym półksiężycem. Dziś z tego wszystkiego zostały dwie łukowe ściany o grubości około trzydziestu centymetrów, otoczone profilowanym cokołem, na obwodzie liczącym raptem kilkanaście metrów. Znaleźć je można na skarpie za liceum .

Konopnicka nad Bzurą

Jak grobowiec wyglądał w całości, wiadomo między innymi z relacji Marii Konopnickiej, która zwiedziła sochaczewski cmentarz muzułmański w 1887 roku. Zniszczenia były już wtedy widoczne, ale sama budowla stała jeszcze w pierwotnym kształcie. Pisarka zapamiętała niewielką okrągłą budowlę z wysokim spiczastym daszkiem zakończonym iglicą, na której błyszczał w porannym słońcu księżycowy nów, a wokół niej mniejsze i większe stożki nagrobków.

Nekropolie nad rzeką

Cmentarz muzułmański nie stał sam. Dopełniał ciąg nekropolii różnych wyznań ciągnących się wzdłuż Bzury, obok cmentarzy żydowskiego i rzymskokatolickiego. Z całego założenia muzułmańskiego uchował się tylko grobowiec, i to o włos. Dla polskich muzułmanów jest to miejsce wyjątkowe, od lat monitorowane przez Instytut Muzułmański w Polsce. W 2012 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków, a kilka lat później starostwo powiatowe zabezpieczyło mury, wzmocniło osypującą się cegłę i ogrodziło teren, zachowując grobowiec jako trwałą ruinę, zabezpieczoną, ale nieodbudowaną.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.