Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
Przy ulicy Farnej, tuż za miejscem, gdzie rynek opada ku Bzurze, stoi kamienica wkopana w skarpę. Odwrócona jest frontem ku rzece, ze schodami i tarasem od strony wody. To Farna 13, najstarsza zachowana kamienica Sochaczewa, a zarazem budynek o jednej z barwniejszych historii w mieście.
Najstarsza kamienica miasta
Dom powstał po wielkim pożarze z 1818 roku, mniej więcej w połowie XIX wieku, na zlecenie rodziny Gajewskich, znanych sochaczewskich kamieniarzy. Stanął u zbiegu dwóch dawnych ulic, Farnej i Mostowej, dzisiejszej Toruńskiej. Sama Farna należy do najstarszych traktów miasta i prowadziła niegdyś od rynku do pierwszego kościoła parafialnego. Kamienica została wpisana w spadek terenu, frontem ku rzece, a przed nią rozłożyło się podwórko. W drugiej połowie stulecia budynek wydłużono ku północy.
Wartość Farnej 13 bierze się nie tylko z wieku. To jeden z nielicznych budynków, które przetrwały zniszczenia drugiej wojny, kiedy we wrześniu 1939 roku niemieccy żołnierze zajmowali tu stanowiska bojowe podczas walk o miasto. Znaleźć ją można przy Farnej 13 .
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieSochaczew: klasycystyczny rynek z planu Rembielińskiego
Lokatorzy, szarytki i tajne komplety
Przez pokolenia kamienica należała do Gajewskich, a w jej mieszkaniach kłębiło się życie miasta. W czasie wojny w lokalu jednego z nauczycieli liceum odbywały się tajne komplety. Po wojnie mieszkał tu doktor Ancerewicz, który przyjmował pacjentów w gabinecie z wejściem od Farnej, a później przeniósł się pod Warszawę i został lekarzem Marii Dąbrowskiej.
Kiedy się wyprowadził, jego mieszkanie zajęły siostry szarytki, pielęgniarki z pobliskiego szpitala, znane w mieście z wysokich białych kornetów przypominających skrzydła. Dzieci z ulicy odprowadzały je wieczorami spod szpitala do domu. Po wojnie budynek przejęło państwo, podzieliło na małe mieszkania kwaterunkowe, a w latach siedemdziesiątych przekształcenia skuły oryginalne gzymsy, ozdobne poziome występy nad parterem i piętrem.
Film z Giuliettą Masiną
Farna 13 ma też swój filmowy epizod. W 1959 roku pod Sochaczewem kręcono zachodnioniemiecki film „Jons und Erdme” w reżyserii Victora Vicasa, z Giuliettą Masiną, żoną Federica Felliniego, w roli głównej. Producent szukał plenerów za wschodnią granicą, ale władze radzieckie nie zgodziły się na zdjęcia, więc wybór padł na okolice Sochaczewa. W dalekich planach i trudniejszych scenach Masinę dublowała młoda Krystyna Sienkiewicz.
Miejscowa pamięć wiąże jedną z pierwszych scen właśnie z okolicą kamienicy Gajewskich. Podobno na taśmie utrwaliły się wtedy betonowe balustrady tarasu i schodów, kilkadziesiąt lat przed tym, jak zaczęto o nie walczyć.
Walka o dom
W ostatnich latach Farna 13 stała się w Sochaczewie sprawą publiczną. W 2011 roku, po wysiedleniu ostatnich lokatorów, groziła jej rozbiórka. Wtedy członkowie stowarzyszenia „Nasz Zamek”, wśród nich aktor Tomasz Karolak jako społeczny opiekun zabytków, złożyli wniosek o objęcie budynku ochroną. Oględziny wykazały, że dom nie grozi zawaleniem i wymaga remontu, a nie wyburzenia. W lutym 2012 roku kamienicę wpisano do rejestru zabytków jako najstarszą zachowaną w mieście i jeden z nielicznych świadków dziewiętnastowiecznego, mieszczańskiego Sochaczewa.
Wpis nie zakończył sprawy. Budynek, opuszczony i pozbawiony opieki, przez lata niszczał, a spór inwestora z konserwatorem o zakres odbudowy ciągnął się bez końca. Dziś istnieje zatwierdzony program prac, który zakłada odtworzenie więźby, dachu i historycznej kolorystyki wnętrz, a rozpoczęcie robót zapowiadano na przełom 2026 i 2027 roku.
