W 1912 roku Tadeusz Tołwiński, późniejszy autor planów Żoliborza i Podkowy Leśnej, rozrysował Ząbki na 1600 działek pod wille. Miało tu powstać wzorcowe miasto-ogród na gruntach hrabiego Adama Ronikiera. Planu nigdy nie dokończono. Zostały po nim wille rozrzucone po mieście, a obok nich szpital, który w Ząbkach działał jeszcze przed miastem-ogrodem.
Szpital Drewnica
Na północnym skraju miasta, w dawnej wsi Drewnica, leży szpital psychiatryczny Drewnica, najstarsze założenie w Ząbkach. Zaczął się od dwóch opuszczonych baraków po schronisku dla dzieci żołnierskich z 1884 roku. Kupiło je warszawskie towarzystwo powołane z inicjatywy Pelagii Popławskiej, jednej z pierwszych polskich lekarek. Na zgodę na ich zakup trzeba było czekać do carskiego ukazu z 1902 roku. Zakład otwarto 17 maja 1903 roku i rozbudowywano potem z darów warszawskich filantropów.
Willa Renata
Przy Langiewicza 9 stoi modernistyczna willa „Renata” z 1911 roku, starsza od planu miasta-ogrodu o rok. Ząbki należały wtedy do hrabiego Adama Feliksa Ronikiera, z wykształcenia architekta po politechnice w Rydze, który majątek z folwarkiem i cegielnią odziedziczył po ojcu w 1905 roku.
W tym samym 1911 roku na wiecu budowlanym w Kole Architektów, stowarzyszeniu warszawskich architektów, przedstawiono wizję pierścienia podmiejskich miast-ogrodów, „począwszy od Ząbek i Młocin”. Idea przyszła z Anglii, od Ebenezera Howarda: niewielkie, zaplanowane od zera miasto z domami na własnych działkach, zielenią i infrastrukturą, jakiej nie dawała stolica. Na prośbę Ronikiera Koło rozpisało konkurs na podział majątku, który w 1912 roku wygrał Tołwiński. Plan obejmował około 245 hektarów, a projektowano naraz całe osiedle, od dróg po zieleń. Działki sprzedawało Towarzystwo Budowy Miasta-Ogrodu Ząbki, z kanalizacją, wodociągiem i oświetleniem elektrycznym, za gotówkę i na raty. Budowa ruszyła w 1913 roku. Stanęło szesnaście domów, kolejnych piętnaście było w budowie.
Willa Alina
Przy ulicy Słowackiego stoi willa „Alina”, zaczęta około 1915 roku w stylu dworkowym, który nawiązywał wyglądem do dawnych szlacheckich dworów. Trwała już wtedy pierwsza wojna światowa, która przerwała budowę miasta-ogrodu, i dom kończono latami. W latach 20. należał do generała Władysława Sikorskiego, później do urbanisty Kazimierza Wejcherta. Dziś mieści się w nim Miejski Ośrodek Kultury.
Willa Anula i willa przy Klonowej
Po odzyskaniu niepodległości Ronikier wrócił do inwestycji i budowa ruszyła znowu. Przy ulicy Klonowej 6 stoi murowana willa z 1918 roku w stylu dworkowym, z gankiem od frontu. Willę „Anula” przy Alei Wyzwolenia 16 postawiono w 1920 roku dla Jana Wimmera, dyrektora miejscowej cegielni, tej samej, która napędzała budowę miasta. Nazwę wzięła od imienia jego najstarszej córki Anny. To dom dwurodzinny, z dachem łamanym, czyli załamanym w połowie wysokości, krytym dachówką.
Przy tej samej alei sam Ronikier postawił sobie około 1920 roku neobarokową willę. Już jej nie ma: rozebrano ją w jeden weekend lutego 2024 roku, bez pozwolenia na rozbiórkę, a miasto i wojewódzki konserwator spierali się potem, czy w ogóle podlegała ochronie.
Cmentarz parafialny
Na przełomie 1919 i 1920 roku Ronikier wydzielił ze swojego majątku grunt pod cmentarz przy ulicy Piłsudskiego. Przez wiele lat był jedynym cmentarzem w mieście. Kilka miesięcy po jego założeniu pod Warszawą rozegrała się bitwa warszawska, a polegli w niej żołnierze Wojska Polskiego leżą tu we wspólnej mogile. W osobnej kwaterze spoczywają żołnierze z września 1939 roku. Przeniesiono tu także szczątki z przyszpitalnego cmentarza w Drewnicy, zlikwidowanego w 1966 roku.
Willa Niny Jankowskiej
Przy ulicy Chopina stoi willa Niny Jankowskiej, dom, który architektka zaprojektowała sama dla siebie. Nina, właściwie Janina Regina, z domu Weinfeld, kupiła działkę w 1921 roku, pięć lat przed ślubem z architektem Józefem Jankowskim, a dom oddano do użytku 1 września 1922 roku. Od frontu ma ganek na kolumnach z drewnianą balustradą, a dolną część ścian obłożono łamanym kamieniem.
Willa Arkadia
Kilkadziesiąt metrów od Renaty, przy Langiewicza 1 , stoi willa „Arkadia” z 1923 roku, wpisana do rejestru zabytków. W tych latach miasto-ogród już słabło. Działki na bliższych przedmieściach Warszawy okazały się wygodniejsze, a plan stracił rozmach. Resztę dokończył kryzys gospodarczy lat 30. i upadek cegielni. Po drugiej wojnie plan Tołwińskiego porzucono i miasto rozrastało się już bez niego.
Sąsiednie Marki wyrosły trzy dekady wcześniej wokół angielskiej przędzalni braci Briggs. Ząbki miały być ich odwrotnością: osiedlem willowym bez fabryki, do którego przyjeżdża się mieszkać, nie pracować.
Posłuchaj fragmentu
Po tych miejscach prowadzi audioprzewodnik Szlakowida. Trasa rusza od bramy szpitala w Drewnicy i schodzi w stronę willowych ulic, którymi miało rosnąć miasto-ogród. Poniżej jeden fragment.