Kościół Wniebowzięcia NMP w Ostrowi Mazowieckiej

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Ostrowi Mazowieckiej widać z daleka, bo dwie ceglane wieże górują nad śródmieściem. To najważniejszy zabytek miasta i najczystszy przykład jego ceglanego przełomu. Świątynię wzniesiono w latach 1885–1893 z nietynkowanej, palonej cegły, postawionej na fundamentach z granitowych głazów. Naga cegła nie jest tu oznaką niedokończenia. W neogotyku, w którym budowano kościół, była świadomym wyborem, nawiązaniem do średniowiecznych świątyń ceglanego Mazowsza i Prus.

Bazylika, którą projektowało dwóch architektów

Murowany kościół powstał staraniem proboszcza Adama Prus-Jarnutowskiego i parafian, według projektu Feliksa Nowickiego i Bronisława Szmidta. Prace prowadził mistrz murarski z Warszawy, Władysław Czosnowski. Nowo wzniesioną świątynię pobłogosławił 24 sierpnia 1890 roku ksiądz Roch Filochowski, a konsekrował ją 7 października 1894 roku biskup płocki Michał Nowodworski.

Jest to bazylika trójnawowa, z dwuwieżową fasadą i bocznymi przedsionkami u stóp wież. Wnętrze przykrywają ceglane sklepienia, w kaplicy i w przedsionkach ułożone w gwiaździsty wzór żeber. Trzy nawy rozdzielają rzędy filarów, a wszystkie łuki i wysokie okna są zakończone ostrym szczytem, typowym dla gotyku. Okna wypełniają witraże. Przy kościele stoi osobna, również ceglana i również neogotycka dzwonnica , wzniesiona równocześnie ze świątynią w latach 1885–1886.

Wyposażenie kościoła gromadzono przez kolejne dekady. Płaskorzeźbę wniebowzięcia Maryi w ołtarzu głównym oraz umieszczoną tam rzeźbę wykonał warszawski artysta Wincenty Bogaczyk. W 1903 roku, staraniem proboszcza Aleksandra Rzewnickiego, na chórze stanęły organy z renomowanej warszawskiej firmy Blomberga. Barwne witraże, które dziś wypełniają okna, powstały znacznie później, w latach 1957–1958, według projektu Hanny Cieślińskiej-Brzeskiej.

Rzeźbiarz od kościoła Świętego Krzyża

Rzeźby na fasadzie i przed kościołem wyszły spod ręki jednego z najbardziej znanych warszawskich rzeźbiarzy drugiej połowy XIX wieku. Andrzej Pruszyński, urodzony w Warszawie w 1836 roku, uczył się u Jakuba Tatarkiewicza, kształcił się w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, a później w Akademii świętego Łukasza w Rzymie. To jego dłuta jest figura Chrystusa niosącego krzyż, która stoi przed warszawskim kościołem Świętego Krzyża, jedna z najbardziej rozpoznawalnych rzeźb w mieście.

Ten sam Pruszyński wykonał dla Ostrowi figurę Chrystusa niosącego krzyż, umieszczoną nad głównym wejściem, oraz stojącą przed świątynią figurę Matki Boskiej. Ta druga ma własną, osobliwą historię.

Figura wzniesiona za ocalenie cara

Przed kościołem, na cokole z polskimi i rosyjskimi napisami, stoi figura Matki Boskiej, która nie jest zwykłym pomnikiem maryjnym. Upamiętnia ocalenie cara Aleksandra III. Jesienią 1888 roku carski pociąg wykoleił się w pobliżu stacji Borki na linii kursko-charkowsko-azowskiej. W katastrofie zginęło ponad dwadzieścia osób, ale panująca rodzina wyszła z niej cało, co w całym imperium uczczono jako cudowne ocalenie. Inskrypcja na ostrowskim cokole mówi właśnie o tym wydarzeniu, nie zaś o żadnym zamachu.

Sam pomnik jest dziełem tych samych ludzi, którzy pracowali przy kościele. Projekt posągu wykonał architekt świątyni Bronisław Szmidt, a po zatwierdzeniu przez rosyjskiego ministra spraw wewnętrznych zamówienie trafiło do Andrzeja Pruszyńskiego. Figurę poświęcono w drugą rocznicę katastrofy. Tak w centrum polskiego miasta stanął monument, który jednocześnie wysławiał Matkę Boską i cara, bo w zaborze rosyjskim jedno bez drugiego nie miałoby szans powstać.

Drewniane kościoły przed ceglaną bazyliką

Zanim stanął ceglany kolos, ostrowska parafia miała za sobą kilkaset lat historii i kilka drewnianych świątyń. Erygowano ją jeszcze przed 1421 rokiem, a najstarszy kościół, pod wezwaniem świętej Jadwigi Śląskiej, ufundował książę mazowiecki Janusz I Starszy najpewniej na przełomie XIV i XV wieku. W latach sześćdziesiątych XV stulecia działała przy nim szkoła parafialna.

Kolejny kościół wybudował około 1565 roku proboszcz Andrzej Patrycy Nidecki, sekretarz króla Zygmunta Augusta i królowej Anny Jagiellonki, późniejszy biskup wendeński na dalekich Inflantach. Przy parafii założył on Bractwo Literackie, które łączyło cele religijne z prowadzeniem szpitala-przytułku. Ostatni drewniany kościół, wzniesiony w latach 1796–1801, wpisał się w historię powstania styczniowego: w latach 1863–1864 urządzono przy nim powstańczy szpitalik, w czym udział mieli proboszcz Leon Krzyczkowski, wikary i kapelan powstańczy Florian Jastrzębski oraz organista Paweł Rymer. Ta ostatnia drewniana świątynia zresztą ocalała. W 1895 roku, gdy nie była już w Ostrowi potrzebna, rozebrano ją i przeniesiono do parafii Dąbrowa w dekanacie mławskim, gdzie stoi do dziś.

Kościół, który przetrwał wojnę

Neogotycka świątynia mogła nie doczekać końca II wojny światowej. W sierpniu 1944 roku, przy odwrocie, Niemcy przygotowywali jej wysadzenie. Przed zniszczeniem uratował ją biskup pomocniczy Tadeusz Paweł Zakrzewski, który podczas okupacji przebywał na terenie parafii jako administrator apostolski tej części diecezji łomżyńskiej. Organizował tajne nauczanie kleryków, pomoc dla więźniów niemieckich obozów i współpracował z Armią Krajową. Po śmierci dotychczasowego proboszcza przez dwa lata sam kierował ostrowską parafią.

Z tym kościołem miejscowy przekaz wiąże jeszcze jedno nazwisko. Ma to być świątynia, w której ślub wziął rotmistrz Witold Pilecki z Marią z domu Ostrowską. Ceglana bazylika, dwie wieże i cała reszta wyposażenia stoją na swoim miejscu do dziś, a kolejni proboszczowie zdążyli w międzyczasie wymienić posadzkę, wznieść marmurowy ołtarz i pokryć wieże blachą miedzianą.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.