Fabryka lnu w Żyrardowie nie kończyła się na bramie zakładu. Dawała pracę, a potem dach nad głową i miejsce na wieczór. Domy robotnicze w Żyrardowie stawiano jako część tego samego planu co hale, i część z nich stoi do dziś.
Familijniaki, czyli domy dla wielu rodzin
Robotników mieszczono w długich, wielorodzinnych domach, które w Żyrardowie nazywano familijniakami. Najstarszy zachowany stoi przy Mireckiego 70 i powstał przed 1867 rokiem. Wewnątrz biegł korytarz pośrodku, po bokach cztery duże sale, a do jednej ze ścian dostawiono osobne skrzydło z ustępami dla lokatorów. Później skrzydło rozebrano, ale na murze zostały po nim ślady: zamurowane łuki dawnego przejścia. Elewacje początkowo pozostawiono w surowej cegle, bez tynku.
Podobnych domów było w osadzie więcej. Trzykondygnacyjny budynek przy 1 Maja 48 postawiono przed 1896 rokiem; po 1950 roku parter przerobiono na sklepy i tak zostało. Inny, z lokalnym przezwiskiem Gołębnik, stoi przy Farbiarskiej 2 .
To jeden z rozdziałów naszego przewodnika w mieście ŻyrardówDom Ludowy z salą kinową
Życie osady toczyło się nie tylko w mieszkaniach. W latach 1910–1912 na dzisiejszym Placu Jana Pawła II 3 stanął Dom Ludowy, budynek o nieregularnej, modernistycznej bryle. W środku mieściła się sala kinowa z zaokrąglonym stropem, sceną i balkonem. Od południa dobudowano okrągłą wieżę z klatką schodową, zwieńczoną wieloboczną kopułą. Mieszkańcy mówili na niego Ludowiec. Dziś działa w nim ośrodek kultury.
Takie osiedle nie powstało tylko w Żyrardowie. Pod Warszawą, w Markach wokół przędzalni wełny braci Briggs, miasto z domami dla robotników, szkołą i kościołem wyrosło na tej samej zasadzie.
Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Żyrardów — inne miejsca
- Dom Krastynki w Żyrardowie: pierwszy drapacz chmur miasta Dom Krastynki w Żyrardowie to czteropiętrowa kamienica z około 1910 roku, najokazalsza w mieście. Mieściła gimnazjum żeńskie, lokal PPS i kino w podwórzu.
- Dworzec w Żyrardowie: stacja w stylu polskiego dworu Dworzec w Żyrardowie zbudowano w latach 20. XX wieku na miejscu stacji zniszczonej w pierwszej wojnie. Zaprojektowano go w stylu nawiązującym do szlacheckiego dworu.
- Fabryka lnu w Żyrardowie: hale, para i woda z Pisi Fabryka lnu w Żyrardowie to zwarty zespół ceglanych hal, w których len szedł od czesalni po drukarnię, napędzany parą, prądem i wodą z przegrodzonej rzeki.
- Kościoły w Żyrardowie: trzy wyznania jednej osady Kościoły w Żyrardowie należą do trzech wyznań: katolickiego, ewangelickiego i baptystycznego. Wyrosły obok siebie, bo do fabryki lnu ściągali ludzie z wielu stron.
- Pałacyk Dittricha w Żyrardowie: dom fabrykanta, dziś muzeum Pałacyk Dittricha w Żyrardowie to willa właściciela fabryki lnu z lat 80. XIX wieku, wzorowana na francuskich rezydencjach. Od 1948 roku mieści się w niej muzeum.
- Szkoły w Żyrardowie: ceglane budynki osady fabrycznej Szkoły w Żyrardowie to grupa ceglanych, neogotyckich budynków, które fabryka lnu postawiła dla dzieci robotników przy jednej ulicy pod koniec XIX wieku.
- Szpital w Żyrardowie: lecznica osady fabrycznej Szpital w Żyrardowie zbudowała fabryka lnu dla swoich robotników w latach 1892–1894. Po pierwszej wojnie dostawiono do niego kolejne pawilony.
- Willa Zyskinda w Żyrardowie: drewniany dom kupca Willa Zyskinda w Żyrardowie to drewniana rezydencja z 1899 roku, którą postawił sobie Avrom Zyskind, kupiec drzewny spoza fabrycznego kręgu miasta.
Źródła
Karty ewidencyjne zabytku — Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl
Bibliografia
- Żyrardów 1829–1945, red. I. Pietrzak-Pawłowska, Warszawa 1980
- K. Zwoliński, Zakłady żyrardowskie w latach 1885–1915, Warszawa 1979
- Żyrardów. Dokumentacja konserwatorska urbanistyczno-architektoniczna, PKZ Warszawa 1976
Źródła internetowe