Co zobaczyć w Żyrardowie, podpowiada sama cegła. Część murów w mieście nosi wyciśnięte inicjały H&D. To znak firmy, od której zaczęło się tu wszystko: fabryki lnu Hielle i Dittrich, wokół której z pustego pola wyrosło całe miasto.
Co zobaczyć w Żyrardowie: miasto nazwane od wynalazcy
Osada wzięła nazwę od Filipa de Girarda, francuskiego inżyniera, który skonstruował mechaniczną przędzarkę lnu. W 1833 roku uruchomił fabrykę opartą na tym wynalazku we wsi Ruda Guzowska i kierował nią technicznie do 1844 roku. Miejscowość, która narosła wokół fabryki, nazwano na jego cześć Żyrardowem, spolszczając nazwisko Girard.
Najstarszy ślad tamtego zakładu to Stara Przędzalnia z 1844 roku przy Nowym Świecie 7 . Od tego jednego budynku rozrósł się cały przemysłowy kompleks, a wraz z nim reszta miasta.
Fabryka, która zbudowała miasto
Po de Girardzie zakład przeszedł w ręce spółki Hielle i Dittrich. Karol Hielle pochodził z rodziny o włókienniczych tradycjach w czeskich Sudetach i był współwłaścicielem fabryki od 1857 roku. Karol Dittrich młodszy, wykształcony na politechnice w Dreźnie, przejął zarządzanie pod koniec lat siedemdziesiątych XIX wieku, a w 1885 roku przekształcił firmę w spółkę akcyjną.
Zakład urósł do największej wytwórni wyrobów lnianych w Europie. Od 1870 roku wolno mu było znaczyć płótna herbem cesarskiej Rosji, co było oznaką prestiżu i uznanej jakości wyrobów. Miasto do dziś posługuje się hasłem „Miasto lnem tkane”.
Z rozbudowy z przełomu wieków został zwarty zespół hal. Nad jedną z tkalni przy Małym Rynku 7 góruje ceglana wieża z bulwiastym zwieńczeniem, od którego budynek nazwano Tkalnią Cebulową. Więcej o samych halach, przędzalniach i drukarniach jest w osobnym wpisie o fabryce lnu w Żyrardowie.
Dom, kościół i szpital od jednego właściciela
Właściciele nie poprzestali na halach. Dittrich finansował kościoły, szkoły, bibliotekę i szpital, a w 1899 roku przeznaczył część pieniędzy ze sprzedaży swoich udziałów na cele socjalne dla robotników.
Robotnicy mieszkali w długich, wielorodzinnych domach. Jeden z nich, tak zwany familijniak przy Mireckiego 70 , powstał przed 1867 rokiem. Wewnątrz biegł korytarz pośrodku, po bokach cztery duże sale, a do bocznej ściany dostawiono osobne skrzydło z ustępami dla lokatorów. O tym, jak osada żyła poza pracą, mówią wpisy o domach robotniczych i o kościołach.
Wille kilka ulic od robotniczych domów
W tym samym mieście, niedaleko robotniczych familijniaków, stały rezydencje właścicieli i dyrektorów. Willa-pałacyk Dittricha przy ulicy Karola Dittricha 1 powstała w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Nakryto ją wysokim, łamanym dachem z mieszkalnym piętrem schowanym w jego wnętrzu, od ogrodu ma taras z dwustronnymi schodami, a po 1948 roku urządzono w niej muzeum. Ulica, przy której stoi, nosi dziś nazwisko fabrykanta.
Rezydencje właścicieli mają własne wpisy: pałacyk Dittricha i willa Zyskinda, którą postawił sobie inwestor spoza fabrycznego kręgu.
W 2012 roku osadę fabryczną Żyrardowa wpisano na listę Pomników Historii. Jej układ, z osobną strefą fabryki i strefą mieszkalną, rozplanowano między 1867 a 1910 rokiem.
Żyrardów nie był jedynym miastem, które w całości wyrosło z jednej fabryki. Kilkadziesiąt lat później, już w niepodległej Polsce, według tego samego pomysłu, ze strefą przemysłową i osobną strefą mieszkalną, powstały wokół wytwórni prochu Pionki.
Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.
Żyrardów — zwiedzaj temat po temacie (9 miejsc)
- Dom Krastynki w Żyrardowie: pierwszy drapacz chmur miasta Dom Krastynki w Żyrardowie to czteropiętrowa kamienica z około 1910 roku, najokazalsza w mieście. Mieściła gimnazjum żeńskie, lokal PPS i kino w podwórzu.
- Domy robotnicze w Żyrardowie: familijniaki i Dom Ludowy Domy robotnicze w Żyrardowie to wielorodzinne familijniaki, w których fabryka lnu mieściła pracowników, i Dom Ludowy z salą kinową dla całej osady.
- Dworzec w Żyrardowie: stacja w stylu polskiego dworu Dworzec w Żyrardowie zbudowano w latach 20. XX wieku na miejscu stacji zniszczonej w pierwszej wojnie. Zaprojektowano go w stylu nawiązującym do szlacheckiego dworu.
- Fabryka lnu w Żyrardowie: hale, para i woda z Pisi Fabryka lnu w Żyrardowie to zwarty zespół ceglanych hal, w których len szedł od czesalni po drukarnię, napędzany parą, prądem i wodą z przegrodzonej rzeki.
- Kościoły w Żyrardowie: trzy wyznania jednej osady Kościoły w Żyrardowie należą do trzech wyznań: katolickiego, ewangelickiego i baptystycznego. Wyrosły obok siebie, bo do fabryki lnu ściągali ludzie z wielu stron.
- Pałacyk Dittricha w Żyrardowie: dom fabrykanta, dziś muzeum Pałacyk Dittricha w Żyrardowie to willa właściciela fabryki lnu z lat 80. XIX wieku, wzorowana na francuskich rezydencjach. Od 1948 roku mieści się w niej muzeum.
- Szkoły w Żyrardowie: ceglane budynki osady fabrycznej Szkoły w Żyrardowie to grupa ceglanych, neogotyckich budynków, które fabryka lnu postawiła dla dzieci robotników przy jednej ulicy pod koniec XIX wieku.
- Szpital w Żyrardowie: lecznica osady fabrycznej Szpital w Żyrardowie zbudowała fabryka lnu dla swoich robotników w latach 1892–1894. Po pierwszej wojnie dostawiono do niego kolejne pawilony.
- Willa Zyskinda w Żyrardowie: drewniany dom kupca Willa Zyskinda w Żyrardowie to drewniana rezydencja z 1899 roku, którą postawił sobie Avrom Zyskind, kupiec drzewny spoza fabrycznego kręgu miasta.