Fabryka lnu w Żyrardowie: hale, para i woda z Pisi

Fabryka lnu w Żyrardowie to nie jeden budynek, tylko zwarty zespół ceglanych hal ustawionych wzdłuż wewnętrznych dróg. Len przechodził przez nie po kolei, od surowego włókna po zadrukowaną tkaninę. Do pracy przy krosnach sprowadzano tkaczy ze Śląska, Czech i Moraw.

Od czesania lnu do gotowej tkaniny

Ciąg produkcji da się dziś prześledzić, idąc od hali do hali. W czesalni przy Lniarskiej 13 przygotowywano włókno; budynek zniszczyły w 1915 roku wycofujące się wojska rosyjskie, odbudowano go w latach 1919–1920. Dalej włókno szło do przędzalni przy Karola Hiellego 3 , przebudowanej gruntownie w latach 1910–1914.

Przędzę zamieniano na tkaninę w tkalniach. Największa z nich, tak zwana Tkalnia Cebulowa przy Małym Rynku 7 , ma pięć kondygnacji i ceglaną wieżę dostawioną około 1885 roku, wtedy też doprowadzono do niej prąd. Osobno działała pończoszarnia przy Limanowskiego 47 , wzniesiona około 1870 roku, oraz drukarnia przy Żakardowej 2 , gdzie tkaniny nabierały wzoru. Do budowy drukarni użyto cegły z cegielni w Radziejowicach.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieŻyrardów: całe miasto zbudowane przez jedną fabrykę lnu

Para, a potem prąd

Halom potrzebna była siła napędowa. Dawała ją stara kotłownia przy Małym Rynku 9 , wzniesiona w 1896 roku razem z elektrownią. W 1898 roku pracowało w zakładach siedem kotłów parowych i trzy silniki parowe o łącznej mocy 541 koni mechanicznych. Prąd pojawił się tu wcześniej niż w większości polskich miast: pierwszą elektrownię uruchomiono już w 1885 roku, a energię puszczono najpierw na oświetlenie hal.

Woda z przegrodzonej rzeki

Produkcja lnu wymagała dużo wody. Czerpano ją ze sztucznego zbiornika, który powstał przez przegrodzenie doliny rzeki Pisi. Stamtąd woda trafiała do pompowni z 1902 roku, okrągłego budynku przy Małym Rynku 10 , od kształtu nazwanego okrąglakiem. Pompownia tłoczyła wodę do zbiorników, a główny z nich umieszczono na budynku przędzalni.

Do zaplecza należał też warsztat przy Lnianym Zaułku 3B , dawne stajnie z 1906 roku, po wojnie zamienione na warsztat wózków. W 1915 roku, cofając się na wschód, Rosjanie rozmontowali i wywieźli park maszynowy zakładów. Fabryka podniosła się po tym ciosie i pracowała do końca XX wieku. Ostatecznie zamknięto ją w 1999 roku.