Zabytki z tego wpisu i całej serii zobaczysz na naszej mapie →
W parku w Broniszach stoi kamień z tablicą i stalowy krzyż. Nie upamiętniają właściciela majątku ani żadnej okrągłej rocznicy dworu. Upamiętniają przegraną bitwę, która rozegrała się tu w drugim roku powstania listopadowego, gdy przez wsie pod Warszawą przetaczał się odwrót polskiej armii.
Bitwa pod Broniszami
17 sierpnia 1831 roku pod Broniszami doszło do starcia oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi. Polska armia cofała się spod Bolimowa ku Warszawie szosą poznańską, na rozkaz generała Henryka Dembińskiego, a naprzeciw stanęła przeważająca liczebnie armia feldmarszałka Iwana Paskiewicza. Starcie skończyło się porażką strony polskiej. Zginęło od trzystu pięćdziesięciu do pięciuset powstańców, kilkuset odniosło rany, a ponad tysiąc trafiło do niewoli.
Poległych pochowano na polu bitwy i w okolicy, najczęściej w zbiorowych mogiłach. Przed pierwszą wojną światową ich ślady były jeszcze widoczne, później szczątki przeniesiono do jednej wspólnej mogiły. W 1986 roku, w sto pięćdziesiątą piątą rocznicę, postawiono kamień z tablicą i krzyż. Dziś co roku w Święto Niepodległości odbywają się przy nim uroczystości z wartą honorową.
Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieOżarów Mazowiecki: dwory i pałace pod Warszawą
Dwór i rodzina Moszczeńskich
Majątek Bronisze należał do rodziny Moszczeńskich. Dziadek ostatniego właściciela, Józef, nabył go w 1841 roku, a zespół dworski z parkiem ukształtował się mniej więcej w połowie XIX wieku. Najstarszy zachowany plan całego założenia dworsko-parkowego pochodzi z 1870 roku. Dwór, który stoi tu obecnie, jest młodszy. Murowany budynek wzniósł około 1920 roku Stefan Bolesław Moszczeński w miejsce starszego, drewnianego, modrzewiowego.
Po wojnie majątek przejęło wojsko, a potem kolejne instytucje rolnicze i szkoleniowe, aż w latach osiemdziesiątych działała tu stacja hodowli roślin ogrodniczych. Około 2020 roku część parku poddano rewitalizacji i udostępniono jako park miejski.
Profesor, który liczył rolnictwo
Najbardziej znany z Moszczeńskich, Stefan Bolesław, urodził się w Broniszach w 1871 roku. Studiował matematykę i rolnictwo na Uniwersytecie Wiedeńskim, a w marcu 1919 roku został profesorem zwyczajnym warszawskiej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Zajmował się ekonomiką rolnictwa i próbował ująć ją w liczby, współtworząc nową dziedzinę na styku matematyki i gospodarki rolnej. Zarząd rodzinnego majątku przejął po śmierci ojca w 1900 roku, w czasie wojny uczył na tajnych kompletach, a po reformie rolnej został wywłaszczony. Zmarł w 1946 roku. Park w Broniszach, w którym stoi kamień powstańców z 1831 roku, nosi dziś jego imię.
