Ożarów Mazowiecki: dwory i pałace pod Warszawą

W granicach jednej podwarszawskiej gminy zachował się cały wianek dworów i pałaców z połowy XIX wieku, prawie po jednym w każdej większej wsi. Płochocin, Gołaszew, Duchnice, Umiastów, Pilaszków, Bronisze, sam Ożarów. Każda z tych nazw to osobny majątek ziemski, osobny park ze starodrzewem i osobna rodzina, która ten majątek prowadziła. Miasto, które dziś nosi nazwę Ożarów Mazowiecki, jest w tym krajobrazie najmłodsze. Wyrosło dopiero wtedy, gdy folwarczne pola zaczęto dzielić na działki, a przez okolicę poprowadzono tory.

Kolej, huta szkła i parcelacja majątków

Ożarów bywa datowany na XV wiek, ale przez stulecia był tylko starostwem i kilkoma folwarkami. Przełom przyniósł początek XX wieku. W 1901 roku na gruntach Franciszkowa stanęła huta szkła, a w 1903 roku otwarto stację kolei warszawsko-kaliskiej. Dwa lata później zaczęto sprzedawać pierwsze parcele, a w 1911 roku warszawski prawnik Wincenty Majewski założył Spółkę Akcyjną „Miasto-Ogród”. Na trzydziestu trzech hektarach wydzielono sto czterdzieści dwie działki, ulice ułożono w szachownicę i obsadzono drzewami owocowymi. To wtedy majątki zaczęły się kurczyć, a na ich obrzeżach rosły osiedla domków. Dwory zostały pośrodku tej zmiany jak wyspy dawnego porządku.

Dwór w Ożarowie Mazowieckim i kapitulacja powstania

Najważniejszy z tych dworów stoi przy ulicy Poniatowskiego, w parku pełnym rzadkich drzew. Miejscowa tradycja wiąże jego początek z księciem Józefem Poniatowskim i pałacykiem myśliwskim, ale prawdziwą sławę przyniósł budynkowi rok 1944. W nocy z 2 na 3 października podpisano tu akt kapitulacji Powstania Warszawskiego. Wcześniej mieścił się w nim sztab dowódcy sił niemieckich, a w połowie XIX wieku majątek należał do rodziny Kronenbergów. Pełną historię dworu w Ożarowie Mazowieckim opisujemy w osobnym wpisie.

Pałac w Płochocinie

Około 1854 roku w Płochocinie stanął pałac o kształcie, jakiego na Mazowszu się nie spodziewasz. Ma wysoką kwadratową wieżę wzorowaną na włoskich belwederach i arkadowy portyk od frontu, a projekt przygotował Henryk Marconi, jeden z najlepszych warszawskich architektów tamtego czasu. Wokół zachował się cały folwark z parkiem i drewnianym spichlerzem. Wątek Marconiego, rodziny Janaszów i gospodarczego zaplecza rezydencji rozwijamy we wpisie o pałacu w Płochocinie.

Dwór w Gołaszewie

Gołaszew ma najbardziej zaskakujący budynek w całej gminie. Dwór z połowy XIX wieku wygląda jak orientalny pawilon przeniesiony z parku minionej epoki. W środku kryje ośmioboczną salę nakrytą kopułą z latarnią, a na jej sklepieniu wymalowano narzędzia rolnicze i snopy zboża. Zaprojektował go architekt Józef Dietrich, a wzniesiono dla Leopolda Śmiecińskiego. Opis wnętrza i losów majątku znajdziesz we wpisie o dworze w Gołaszewie.

Pałac w Duchnicach

Pałac w Duchnicach zbudowano w 1867 roku dla Jana Henryka Klawego, warszawskiego browarnika ze spółki Haberbusch i Schiele, który po wyjściu z interesu osiadł na wsi. Później majątkiem zarządzał Antoni Szymborski, dziadek poetki Wisławy Szymborskiej, i tu spędził ostatnie lata życia. Po dawnym parku został pomnikowy dąb nazwany jego imieniem. Postaci związane z tym miejscem przedstawiamy we wpisie o pałacu w Duchnicach.

Dwór i muzeum w Pilaszkowie

Dwór w Pilaszkowie jako jedyny w okolicy przetrwał w formie, którą można zwiedzać od środka. Po latach, gdy popadł w ruinę, odbudowano go, a od 1995 roku mieści się w nim Muzeum Dworu Polskiego. Tuż przed bramą leży cmentarz żołnierzy poległych we wrześniu 1939 roku. O muzeum, jego twórcach i wrześniowej bitwie piszemy we wpisie o dworze w Pilaszkowie.

Bronisze: dwór i pole bitwy

W Broniszach majątek prowadziła rodzina Moszczeńskich, a najbardziej znany z niej Stefan Moszczeński był profesorem warszawskiej SGGW. Park nosi dziś jego imię. Kryje też starszą pamięć: 17 sierpnia 1831 roku pod Broniszami rozegrała się bitwa powstania listopadowego, przegrana przez wojska polskie w odwrocie ku Warszawie. Dwór, park i pole bitwy łączymy we wpisie o Broniszach.

Dwory w Umiastowie i mniejsze majątki

Nie każdy majątek doczekał się osobnej opowieści, ale każdy zostawił ślad. Klasycystyczny dwór w Umiastowie z połowy XIX wieku, z gankami na gładkich kolumnach po obu stronach, po wojnie na kilka lat zajęła milicja i Urząd Bezpieczeństwa, a potem zakład produkcyjny ze szklarniami. Parki podworskie przetrwały też w Święcicach i Macierzyszu, choć bez dawnych dworów. Wszystkie te miejsca układają się w ten sam wzór: rezydencja pośrodku parku, wokół folwark, a dalej pola, które kiedyś ten folwark żywił.

Wille, które przyszły po majątkach

Kiedy majątki zaczęto parcelować, na ich gruntach ruszyła budowa domów. Najładniejsze z nich to przedwojenne wille w stylu dworkowym, świadomie nawiązujące do architektury polskich dworów. Jedną z nich, willę „Wilśniaczek”, zachowała się w całości razem z historią jej mieszkańców. Kilka ulic dalej, przy Mickiewicza 16 , stoi inny dom z tego samego czasu, z gankiem na dwóch kolumnach i użytkowym poddaszem. Ślad tej epoki nosi też jedna z ulic: dawną Polną przemianowano na Kusocińskiego, bo olimpijczyk Janusz Kusociński spędził dwadzieścia trzy lata w sąsiednim Ołtarzewie, biegając stamtąd na ożarowską stację.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.