Sierpc: klasztor benedyktynek i carski garnizon

Ktoś, kto zastanawia się, co zobaczyć w Sierpcu, trafia zwykle najpierw do skansenu za miastem, i słusznie, bo Muzeum Wsi Mazowieckiej jest największym magnesem okolicy. Ale samo miasto, rozłożone na wzgórzach nad rzeką Sierpienicą, warte jest osobnego spaceru. Sierpc czyta się jak przekrój: każda epoka i każda władza zostawiła tu swoją warstwę, a wszystkie leżą blisko siebie, w zasięgu jednej popołudniowej przechadzki.

Zaczęło się od kościoła i jarmarku. W średniowieczu Sierpc słynął z sukiennictwa, a jego właścicielami był ród Sieprskich. Prawa miejskie miasto dostało w XIV wieku, choć źródła spierają się o szczegóły: jedne wiążą je z księciem Wacławem i rokiem 1322, inne z przywilejem króla Kazimierza z 1356 roku, nadanym po pożarze. Tak czy inaczej, przez następne stulecia Sierpc żył z rzemiosła i handlu, a jego kształt wyznaczyły najpierw kościoły, potem carskie koszary, a na końcu kolej.

Wzgórze benedyktynek i sanktuarium Matki Bożej Sierpeckiej

Najwyższym punktem miasta jest wzgórze Loret na jego północnym krańcu. Stoi na nim gotycki kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony na przełomie XV i XVI wieku, oraz murowany klasztor benedyktynek. To sanktuarium: czczona jest tu gotycka figura Matki Bożej Sierpeckiej, a początek kultu wiąże się z objawieniem z 1483 roku. Obok kościoła stoi murowana dzwonnica, której dzieje to w gruncie rzeczy dzieje kolejnych sierpeckich dzwonów, rekwirowanych na wojny i odlewanych na nowo. Cały zespół opisujemy w osobnym wpisie o klasztorze benedyktynek i sanktuarium.

Fara i miasto Sieprskich

W zachodniej części starego miasta stoi fara, kościół pod wezwaniem świętych Wita, Modesta i Krescencji. Parafia należy do najstarszych na północnym Mazowszu, a obecną, gotycko-barokową świątynię ufundowali w XV wieku bracia Prokop i Feliks Sieprscy. To oni w 1489 roku wyrobili miastu przywilej na doroczny jarmark, a w 1534 roku podzielili Sierpc na dwie części wzdłuż rzeki. W farze zachowała się ich rodowa kaplica grobowa i barokowy ołtarz główny. Więcej o kościele i samym rodzie w tekście o farze w Sierpcu.

Ślady carskiego garnizonu

Na przełomie XIX i XX wieku, w czasach zaborów, w Sierpcu na dwadzieścia lat rozłożył się rosyjski pułk kawalerii. Wojsko zostawiło po sobie kilka murowanych budynków wzdłuż ulicy Płockiej: dawną cerkiew garnizonową, w której dziś urzęduje Sąd Rejonowy , ceglaną łaźnię pułkową oraz maneż, czyli krytą ujeżdżalnię koni. Ten wątek prowadzimy osobno we wpisie o carskim garnizonie w Sierpcu.

Dworzec i kolej

Kolej dotarła do Sierpca późno. Pierwszą, wąskotorową linię zbudowało tu wojsko niemieckie w czasie pierwszej wojny, a normalnotorowe połączenie z Nasielskiem otwarto oficjalnie w 1925 roku. Wtedy też, w 1924 roku, stanął okazały dworzec . Zbudowano go w tak zwanym stylu dworkowym, nawiązującym do polskiego dworu szlacheckiego: z masywną bryłą, stromymi dachami i bogato zdobionymi portalami. W następnych latach doszły linie do Płocka, Torunia i Brodnicy, a w 1937 roku Sierpc stał się ważnym węzłem kolejowym. Bliźniaczy dworzec, na tej samej linii i w tym samym stylu, stoi w Płońsku, a pokrewny, z tego samego typowego projektu, w Gostyninie.

Poewangelicki kościół świętego Stanisława Kostki

Przy ulicy Płockiej, w drodze od rynku ku dawnemu garnizonowi, stoi ceglany kościół świętego Stanisława Kostki. Zbudowali go w 1913 roku miejscowi ewangelicy, niewielka społeczność, która w mieście już nie istnieje. Po wojnie świątynia przeszła w ręce katolików i została rozbudowana. To jedyna zachowana pamiątka po sierpeckich protestantach; jej historię prowadzimy w osobnym wpisie o kościele świętego Stanisława Kostki.

Drewniane domy i kamienice

Sierpc jest miastem w połowie drewnianym. Wśród murowanych, ceglanych kamienic czynszowych z przełomu wieków stoją parterowe chałupy z bali, o charakterystycznej wnęce wokół drzwi wejściowych. Najokazalsza z kamienic, przy Płockiej 1 , powstała w 1879 roku w formach klasycystycznych. Tę mieszaną, drewniano-murowaną tkankę miasta pokazujemy w tekście o zabytkowych domach Sierpca.

Lamus dworski, czyli Kasztelanka

Na skarpie nad Sierpienicą, na wschód od Starego Rynku, stoi niski drewniany budynek zwany Kasztelanką. Wbrew nazwie nie jest dworem, tylko dworskim lamusem, postawionym na piwnicach o trzy wieki od niego starszych. Ma dwuspadowy dach o nietypowym załamaniu, jakiego nie ma nigdzie indziej w Polsce. Osobny wpis poświęcamy lamusowi dworskiemu w Sierpcu.

Skansen: Muzeum Wsi Mazowieckiej

Największy ruch przyjezdnych przyciąga jednak nie miasto, lecz jego okolica. Na zachód od Sierpca, na terenach nad Sierpienicą i Skrwą, leży skansen, czyli park etnograficzny Muzeum Wsi Mazowieckiej. Placówkę powołano w 1971 roku, a pierwsze budynki zaczęto przenosić na jej teren pod koniec lat 70. Dziś zajmuje ponad sześćdziesiąt hektarów i gromadzi ponad osiemdziesiąt obiektów: zagrody chłopskie, dwór, wiatrak, a wśród nich osiemnastowieczny drewniany kościół przeniesiony z Drążdżewa i karczmę z Sochocina.

Wszystkie zabytki opisywane na blogu zaznaczyliśmy na naszej interaktywnej mapie.