Lamus dworski w Sierpcu, czyli Kasztelanka

Na wysokiej skarpie nad Sierpienicą, na wschód od Starego Rynku, stoi niski drewniany budynek, który w mieście zna każdy pod nazwą Kasztelanka. Nazwa jest myląca. Nie mieszkał tu żaden kasztelan, a i dworem ten dom nigdy nie był. Przylgnęła do niego dopiero w latach 50. XX wieku, dość przypadkowo, i została.

Nie dwór, tylko lamus

W rzeczywistości był to lamus dworski, a więc rodzaj spichlerza i budynku pomocniczego, jeden z kilku obiektów rozległego zespołu dworskiego, jaki istniał w tym miejscu przez wieki. Do zespołu należały jeszcze między innymi duży dwór, drewniana oficyna, stajnia, dwie stodoły i karczma. Właściwego dworu już nie ma; przetrwał tylko ten niepozorny budynek gospodarczy.

Ślad po dawnej, większej zabudowie kryje się pod ziemią. Drewniany dom stoi na kamienno-ceglanych piwnicach, które są od niego starsze o jakieś trzysta lat: ich sklepienia, murowane w łagodne łuki, datuje się na XVI wiek. Piwnice wystają ponad metr poza obrys budynku, co znaczy, że stała tu kiedyś budowla znacznie większa, prawdopodobnie strawiona przez jeden z pożarów nawiedzających miasto.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieSierpc: klasztor benedyktynek i carski garnizon

Dach, jakiego nie ma nigdzie indziej

Sam lamus przy ulicy Kasztelańskiej 2 to budynek drewniany, parterowy, zbudowany z poziomo układanych bali, łączonych w narożach na tak zwany rybi ogon. W dostępnych opracowaniach datuje się go na koniec XVIII wieku, około 1780 roku, ale użyte tu techniki ciesielskie dopuszczają, że powstał wcześniej, na początku XVIII, a może nawet w końcu XVII wieku.

Największą osobliwością jest dach. To dwuspadowy dach polski, forma znana w kraju od końca XVII wieku, w której dwie połacie mają różny kąt nachylenia. Zwykle łagodniejsza jest połać górna. W Kasztelance jest odwrotnie: to dolna połać opada łagodniej niż górna, i pod tym względem dach ten uchodzi za rozwiązanie niespotykane nigdzie indziej w Polsce. Pierwotnie kryła go strzecha, co samo w sobie było już rzadkością; ostatnio zastąpiono ją papą.

Właściciele i legenda

Budynek często zmieniał gospodarzy. W XX wieku należał do rodziny Ley, potem Szpilów, w 1978 roku wykupiło go państwo, a od kilku lat jest znów w rękach prywatnych. Przez pewien czas mieściła się w nim filia miejskiej biblioteki.

Z Kasztelanką wiąże się też miejscowa legenda. Ma z niej prowadzić tajemny podziemny tunel, w jednej wersji do klasztoru benedyktynek na wzgórzu Loret, w innej do dawnego kościółka świętego Rocha. Po klasztorze, do którego rzekomo prowadzi, można dziś oprowadzić się osobno w naszym wpisie o sanktuarium i benedyktynkach w Sierpcu.