Wyspa Piasek w Kłodzku: zajazdy, garbarze i młyn nad Młynówką

Na południe od starego miasta Nysa Kłodzka rozdziela się na dwa koryta: główne i Młynówkę, sztuczny kanał, który od średniowiecza kierował część wody do młynów. Między nimi leży Wyspa Piasek, po niemiecku Sand. Łączy ją z miastem gotycki most. To dawne przedmieście rzemieślników, kupców i gospód, wiele razy palone i zalewane.

Przedmieście za mostem

Przedmieście powstało w średniowieczu. Około 1248 roku osiedlili się tu franciszkanie, którym zabrakło miejsca w mieście. Centrum wyspy stał się Koński Targ, drugi po rynku plac targowy, na którym handlowano zwierzętami. Domy były parterowe, drewniane i gliniane. Około 1374 roku w dokumentach pojawia się ulica Garbarska, dziś Braci Gierymskich. W 1428 roku, w czasie oblężenia przez husytów, przedmieście spalono.

Wyspa leży na terenie zalewowym. Powodzie nawiedziły ją w 1938 roku i w lipcu 1997 roku, kiedy woda Nysy podniosła się o 8,71 metra ponad zwykły poziom. Powódź z 1997 roku uszkodziła większość domów opisanych niżej.

Zajazd Pod Wilkiem

Na rogu ulic Grottgera i Braci Gierymskich stoi dawny zajazd z podwójnym szczytem. Zbudowano go około 1600 roku albo w pierwszej połowie XVII wieku. Na późny renesans wskazują kształt bryły, kamienny portal i profilowane obramienia okien.

W latach 1920–1925 Friedrich Boese przebudował parter dla właściciela Emila Radatza. W 1921 roku w pomieszczeniu z portalem urządzono aptekę i dodano dwa wejścia. W 1927 roku we wnęce nad portalem umieszczono plakietę z wilkiem, sygnowaną przez Franza Wagnera. Zajazd nazywał się Gasthof zur Wolfsschlucht, czyli Pod Wilczym Wąwozem. Wcześniej działał jako gospoda Ferdinanda Wolffa. Oficynę od strony Braci Gierymskich Boese przebudował w latach 1928–1931 w duchu modernizmu.

Po 1945 roku lokal nazwano Wilczą Jamą. Był hotelem i restauracją z dancingiem, w latach 50. tylko restauracją „Delfin”, a od 1972 roku znów „Wilczą Jamą”. Apteka w lewym wejściu działała do lat 80. Gastronomia skończyła się po powodzi w 1997 roku.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieKłodzko: twierdza nad miastem i gotycki most na Młynówce

Dom pod Rakiem

Przy ulicy Matejki, dawniej Rossstrasse, czyli Końskiej, stoi Dom pod Rakiem . Pod oknami pierwszego piętra, na osi wykusza, wisi płaskorzeźbiony rak, godło domu. W 1883 roku na parceli działał warsztat białoskórnika, czyli rzemieślnika wyprawiającego delikatne skóry. Pod koniec XIX wieku mieściła się tu gospoda „Roter Krebs”, czyli Czerwony Rak, a później garbarnia i handel skórami Josefa Scharffa.

W 1928 roku Friedrich Boese przebudował dom dla Elisabeth Scharff. Cofnął go za dawną linię zabudowy i nadał mu formy neobarokowe: trójboczny wykusz i szczyt z wolutami. W sieni został fragment ściany z ostrym łukiem, zapewne pozostałość starszego domu, a relikty sklepień mogą pochodzić z XVI wieku.

Obok, pod numerem 3, stoi dom z pierwszej połowy XVIII wieku ze szczytem ujętym wolutami. W 1910 roku działała w nim piekarnia Augusta Teuschera. W 1920 roku przebudowano jej witrynę.

Ulica Garbarzy

Ulica Braci Gierymskich nosiła po niemiecku nazwę Gerbergasse, czyli Garbarska. Domy nr 6 i 8 były pierwotnie osobne: nr 8 renesansowy z pierwszej połowy XVII wieku, nr 6 barokowy z pierwszej połowy XVIII wieku. W drugiej połowie XIX wieku połączono je wspólną klatką schodową. Nr 6 ma szczyt z wolutami i okna z uszkami w narożnikach. W latach 1971–1973, po pożarze, ściany, szczyty i detale odtworzono.

Dom nr 10 postawiono na przełomie XIX i XX wieku dla Adolfa Wolfa, który na parterze miał masarnię. W latach 30. dostał modernistyczną fasadę ze schodkowym szczytem nad oknem w dachu. Działka sięga brzegu Nysy. Nr 12 to dom rzeźnika koni Wendelina Wagnera, zaprojektowany przez Andreasa Ernsta.

Gospoda Pod Złotym Lwem

Dom nr 14 powstał z połączenia trzech kamienic z połowy XVIII wieku. Z baroku zostały sklepienia parteru i kamienny portal przejazdu z łukiem spiętym kluczem. Nad nim jest płaskorzeźbiony lew. W 1860 roku na parterowy budynek nadbudowano piętro. Od końca XIX wieku do ostatniej wojny działał tu zajazd „Zum Goldenen Löwen”, Pod Złotym Lwem, a na tyłach działki gorzelnia. W 1910 roku właścicielem domu i gorzelni był Josef Kaufmann. W latach 20. i 30. budynek przebudowywano według projektów Aloisa Petaua.

Górny Młyn

Na południowym krańcu, przy ulicy Daszyńskiego, nad Młynówką stoi Górny Młyn . Młyn istniał w tym miejscu na przełomie XIV i XV wieku jako własność królewska. Stał na przedmieściu zwanym Neuland, razem z foluszem do spilśniania sukna, garbarnią i miejską rzeźnią. Obecny budynek zaczęto stawiać w drugiej połowie XVIII wieku. Jest murowany z kamienia i cegły, z mansardowym dachem i dwoma rzędami okien w dachu. Do przejazdu bramnego prowadzi mostek nad kanałem.

W 1885 roku zaprojektowano dla młyna nową turbinę na zlecenie Traugotta Peuckera. Przed 1900 rokiem młyn przejęło miasto. Do 1886 roku napędzał też pompy, które tłoczyły wodę do wieży ciśnień. W 1900 roku dobudowano skrzydło mieszkalne, a w 1923 roku budynek z turbiną. Obok, przy Kościuszki 1, stoi dawne miejskie ujęcie wody, wzniesione być może na resztkach wieży ciśnień miejskiego wodociągu z 1580 roku. Zespół działał później jako elektrownia wodna.

Woda dla twierdzy

Już poza wyspą, na drugim, północnym końcu Młynówki, przy ulicy Stryjeńskiej 15, dawnej Bramie Ząbkowickiej, stoi niewielki budynek , który przez stulecia zaopatrywał w wodę zamek, a potem twierdzę. Pierwsza wzmianka o wieży wodnej w tym miejscu pochodzi z 1494 roku. Na wzgórzu nie było studni ani źródła, więc woda z Młynówki płynęła rurami, tłoczona pompami, które poruszało koło wodne. Biegła przez wartownię przy Bramie Ząbkowickiej i wzdłuż murów miejskich do zbiornika w Wysokim Bastionie i do cystern przy bastionach. Zasilała też fontannę na rynku.

Jak ważne było to ujęcie, pokazało oblężenie w 1742 roku. Po oddaniu miasta Prusakom austriacka załoga zamku została bez wody, bo pompy stały w mieście. Pod koniec XVIII wieku budynek poszerzono i połączono z pobliską basztą. Po 1847 roku wodę brano już z głównego nurtu Nysy i budynek dostał nowe koło i pompę. W 1873 roku powstała nowa przepompownia przy moście i przed 1900 rokiem wojsko oddało stary budynek. Dziś się w nim mieszka.