Twierdza Kłodzko: od grodu z X wieku do pruskiego Donjonu

Nad rynkiem Kłodzka wznosi się wzgórze, które ma dwie nazwy: Góra Zamkowa i Góra Forteczna. Mierzy 369 metrów, a od wschodu opada stromym stokiem do doliny Nysy Kłodzkiej. Całą jego płaską część zajmuje Twierdza Kłodzko , kamienno-ceglany układ bastionów i fos w kształcie gwiazdy. Na Dolnym Śląsku przetrwały dwie takie górskie twierdze: ta i twierdza w Srebrnej Górze.

Gród na drodze do Czech

Pierwsza wzmianka o kłodzkim grodzie pochodzi z kroniki Czech spisanej w latach 1110–1125 i odnosi się do roku 981. Gród stał na wzgórzu nad rzeką, przy drodze ze Śląska do Czech, w miejscu ważnym dla obu stron. W 1129 roku go umocniono. Poniżej, na stoku, w 1177 roku zbudowano kościół św. Wacława dla osady targowej, z której wyrosło miasto.

W XIII i XIV wieku na miejscu grodu stanął zamek: wydłużony, o nieregularnym obrysie, z dziedzińcami i zabudową ciągnącą się wzdłuż murów. Łączył się z murami miasta. Po 1349 roku między zamkiem a miastem wyrósł klasztor augustianów. Około 1424 roku, w czasie wojen husyckich, zamek wzmocniono, a w drugiej połowie XV wieku i w latach około 1554–1557 przebudowywano. W połowie XVI wieku wykształciły się dwie części: zamek górny i zamek dolny, w którym stał klasztor. Rozdzielał je długi dziedziniec otoczony murami.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieKłodzko: twierdza nad miastem i gotycki most na Młynówce

Od zamku do twierdzy

Od 1620 roku nieznany z nazwiska holenderski fortyfikator dobudował od północy dwa szańce. Na niewiele się to zdało: w latach 1622–1627, w czasie wojny trzydziestoletniej, zamek został mocno zniszczony. Zniszczono też kościoły na stokach wzgórza, a potem je rozebrano.

Jeszcze przed 1663 rokiem zamek górny zaczęto przerabiać na twierdzę. Od północy powstało tak zwane dzieło koronowe, czyli wał z trzema bastionami połączonymi odcinkami murów, nazwanymi na cześć świętych: Ludmiły, Leopolda i Franciszka. Od strony miasta zamek osłonił szaniec Dzwonnik, przylegający do murów miejskich. Do końca 1671 roku przed bastionami dobudowano dwa trójkątne umocnienia wysunięte ku przedpolu, Polny z wjazdem na teren twierdzy i Jabłonkę. W latach 1680–1702 twierdzę rozbudowywał północnowłoski budowniczy Jacopo Carove. Połączył jej mury i szańce z umocnieniami miasta, a teren dawnego zamku dolnego otoczył nowymi bastionami.

Pruska przebudowa

W 1742 roku, po pierwszej wojnie śląskiej, Kłodzko i całe hrabstwo przeszły pod władzę Prus. Pokój zawarty w tym roku we Wrocławiu potwierdził zmianę granicy. Prusacy przebudowali twierdzę od podstaw, choć zabudowania zamku na razie zostały. Projekt z 1743 roku przygotował inżynier wojskowy Gerhard Cornelius von Walrave. Urodzony prawdopodobnie w Warendorfie, służył najpierw w Niderlandach, a od 1715 roku w armii pruskiej, gdzie kierował korpusem inżynierów. Pracował przy umocnieniach Magdeburga i Szczecina. Kłodzka nie doglądał do końca: w 1748 roku aresztowano go pod zarzutem sprzeniewierzenia pieniędzy i do śmierci w 1773 roku siedział w Magdeburgu. Budowę prowadził dalej pułkownik von Wrede.

Walrave pomyślał twierdzę jako parę. Główna twierdza i fort na Owczej Górze po drugiej stronie Nysy miały razem zamknąć drogę biegnącą doliną rzeki i trzymać pod ogniem przedpola. Obie warownie połączono dwiema liniami umocnień przecinającymi dolinę. Między nimi w latach 1749–1751 zbudowano most i śluzę, którą można było spiętrzyć wody Nysy.

W latach 1743–1750 wewnątrz dawnego dzieła koronowego powstało wielkie, zygzakowate umocnienie z sieciami sklepionych pomieszczeń pod ziemnym nasypem. Od najbardziej zagrożonej strony północnej twierdzę otoczono zewnętrznym wałem z czterema redutami, czyli małymi zamkniętymi szańcami, oraz ukrytą drogą dla obrońców. Pod ziemią rozbudowano sieć chodników kontrminowych, którymi obrońcy mieli przechwytywać podkopy wroga. Najdalej wysunięto dużą redutę Żuraw.

Oblężenia

W 1760 roku, w czasie trzeciej wojny śląskiej, Kłodzko oblegli Austriacy pod wodzą generała Laudona. Otoczyli miasto na początku czerwca, ale właściwe oblężenie zaczęli dopiero 20 lipca, kiedy dotarła ciężka artyleria. Austriaccy ochotnicy wdarli się do miasta, otworzyli bramy i wpuścili resztę wojska. Prusacy stracili około 700 zabitych i rannych, a 2500 żołnierzy trafiło do niewoli. Kłodzko wróciło do Prus w 1763 roku, na mocy pokoju w Hubertusburgu.

Po odzyskaniu twierdzy Prusacy budowali dalej. Od strony miasta powstał zespół Bastionu Orzeł. W 1769 roku rozebrano resztki zamku, a w latach 1770–1774 na jego miejscu, według projektu hrabiego von Pinto, stanął Donjon: najwyżej położona część twierdzy, warownia w warowni, z pomieszczeniami ukrytymi pod ziemnymi nasypami i wewnętrznymi dziedzińcami. Pracami kierował pułkownik Regler, budowniczy twierdzy w Srebrnej Górze. Na szczycie Donjonu postawiono okrągłą wieżę obserwacyjną, a na niej figurę św. Jana Nepomucena z 1703 roku, przeniesioną z innego miejsca. W 1783 roku podwyższono większość starszych części twierdzy, a w latach 1790–1793 zbudowano wielkie magazyny i kolejne korytarze pod ziemią.

Następne oblężenie przyszło w 1807 roku. Pod twierdzę podeszły wojska napoleońskie pod dowództwem Hieronima Bonapartego. Obroną kierował generał Götzen. W nocy z 23 na 24 czerwca przyszedł szturm, a następnego dnia podpisano akt kapitulacji. Twierdzy jednak nie wydano, bo 9 lipca zawarto pokój w Tylży. W latach 1807–1816 wokół twierdzy założono jeszcze wieniec szańców i redut, tak zwany obóz warowny.

Więzienie i wojna

W XIX wieku twierdzę dostosowywano do nowej artylerii. Od 1869 roku likwidowano obóz warowny, a w 1873 roku wykopano tunel łączący twierdzę z Przedmieściem Ząbkowickim. Wojsko używało twierdzy do 1945 roku.

Służyła też jako więzienie. W 1864 roku trafili tu powstańcy styczniowi z Wielkopolski, w 1870 roku jeńcy francuscy, w 1873 roku ksiądz Augustyn Szamarzewski. W latach 1940–1943 twierdza była filią obozu Groß-Rosen. Trzymano w niej jeńców, dezerterów i więźniów politycznych. Stracono tu Władysława Planetorza. W 1944 roku Niemcy przenieśli do twierdzy zakłady AEG z Łodzi, w których pracowali robotnicy przymusowi. W lutym 1945 roku zaczęli wywozić fabrykę do Turyngii.

Twierdza dla zwiedzających

Po wojnie twierdzę stopniowo udostępniano. W latach 1970–1971 wyremontowano Niski Bastion, a w latach 1974–1978 wnętrza Bastionu Wysokiego przystosowano na wystawy. Pierwsze trasy turystyczne poprowadzono w latach 1975–1985, a w latach 1992–1994 dołączyły do nich sklepione pomieszczenia Wysokiego Redanu i korytarze kontrminowe. W 2005 roku Rada Miejska utworzyła Forteczny Park Kulturowy.

Dziś można zwiedzać górną trasę o długości 2,5 kilometra oraz labirynt chodników kontrminowych, który ma 1,2 kilometra i temperaturę 8–10 stopni. Podziemne korytarze przechodzi się z przewodnikiem. W Bastionie Wysokim jest lapidarium z kamiennymi detalami z budynków Kłodzka i okolicy, w Bastionie Alarmowym Izba Pamięci Narodowej, a na terenie twierdzy także Muzeum Pożarnictwa.

W południowej ścianie dziedzińca Donjonu wmurowano epitafium księcia Ernesta Bawarskiego.