Kamienica Götzenów w Kłodzku: miejski pałac starosty przy rynku

W południowej pierzei kłodzkiego rynku, na zachód od ratusza, stoi pięciopiętrowa kamienica przy placu Bolesława Chrobrego 11 . Z rynku wygląda jak inne domy w pierzei. Na rycinie z widokiem Kłodzka z lotu ptaka z 1737 roku podpis mówi jednak, że był to dom hrabiów von Götzen. Z oficyną na tyłach parceli tworzył miejski pałac.

Dwa średniowieczne domy

Kamienica powstała z połączenia dwóch średniowiecznych domów. Oba stały szczytem do rynku i miały zapewne po trzy okna w rzędzie. Zdradza to szerokość fasady, 14,30 metra, i ściana nośna biegnąca w jednej trzeciej szerokości budynku. Z czasów średniowiecza pochodzą zapewne kamienne fragmenty murów i piwnice nakryte ostrołukowymi sklepieniami z kamiennych bloków. Parter, czyli przejścia na podwórze i przylegające do nich sklepione komórki, można datować na ostatnią ćwierć XVI wieku. Z tego czasu zostało kamienne obramienie drzwi prowadzących z górnego przejścia do jednej z komórek.

Parcela opada stromo ku południowi. Między rynkiem a ulicą Nad Kanałem, gdzie kończy się działka, różnica wysokości wynosi około 9 metrów. Dlatego kamienica od rynku ma pięć kondygnacji, a od tyłu sześć.

Hrabia, który kupił dom przy rynku

W 1662 roku dom kupił hrabia Johann Georg von Götzen. Urodził się w 1623 roku, tytuł hrabiego miał od 1634 roku. Był rotmistrzem w armii cesarskiej, a od 1649 roku podkomorzym cesarza Ferdynanda III. Należał do arystokracji związanej z Habsburgami, która przyszła do hrabstwa kłodzkiego po wojnie trzydziestoletniej. Od 1653 roku był tu starostą krajowym i z racji urzędu mieszkał głównie w Kłodzku. Dał początek nowej, katolickiej linii rodu w hrabstwie.

Od 1655 roku budował rodowy majątek. Kupił trzy ogrody w Kłodzku, w tym jeden przy Furcie Łaziennej w murach miejskich. W 1661 roku dostał od cesarza dobra w Tłumaczowie i Ścinawce Górnej-Sarnach, a w 1663 roku kupił od jezuitów majątek w Bożkowie. W 1655 roku ufundował figurę Piety na balustradzie gotyckiego mostu na Młynówce, pierwszą z barokowych rzeźb, które potem stanęły na moście. Jego portret, namalowany po 1653 roku przez nieznanego malarza, pochodzi z pałacu w Bożkowie i wisi w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Zmarł w 1679 roku i został pochowany w kościele parafialnym w Kłodzku.

Dom przy rynku przebudował zapewne około 1670 roku. Połączył wtedy prawdopodobnie oba średniowieczne domy wspólną fasadą. Na rycinie z 1737 roku widać jeszcze dwie szczytowe kamienice ze wspólną elewacją od rynku, zwieńczoną ozdobnym szczytem. Z tej przebudowy zostały kamienne obramienia okien na drugiej kondygnacji oficyny.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieKłodzko: twierdza nad miastem i gotycki most na Młynówce

Miejski pałac

W 1687 roku dobra Götzenów, z domem kłodzkim i oficyną, przejął syn Johanna Georga, Johann Ernst, który przebudował kościół w Bożkowie i powiększył majątek. Potem spadek przeszedł na jego siostrę, baronową Marię Elisabeth von Sedlintzky, a następnie na syna Johanna Ernsta, Johanna Franza Antona von Götzena. Ten dokupił kolejne dobra, między innymi w Wambierzycach. Był związany z kłodzkimi jezuitami. Dzięki niemu powstały kościół w Tłumaczowie w 1711 roku, kaplica loretańska w Bożkowie w 1724 roku i kościół pielgrzymkowy w Wambierzycach w 1725 roku.

Z nim wiąże się gruntowna barokowa przebudowa domu przy rynku. Kamienica dostała nową fasadę, nowy układ wnętrz i reprezentacyjną klatkę schodową. Oficynę nadbudowano. Na jej czwartej kondygnacji, na wysokości głównego piętra kamienicy, urządzono reprezentacyjne pokoje ze sztukaterią. Z kamienicą łączył je łącznik ze sklepionym pomieszczeniem. Oba budynki tworzyły razem miejski pałac.

Najlepiej widać to od strony Młynówki, z ulicy Nad Kanałem. Elewacje oficyny wyraźnie odróżniają się od sąsiednich domów. Mają zaokrąglony narożnik, podwójne okna i płaskie pilastry przez dwie kondygnacje. Okna obramowano czerwonym piaskowcem, z uszkami w górnych narożnikach i małymi ozdobnymi zawieszkami. Nad oknami południowej elewacji są przerwane łukowe i trójkątne daszki. Te formy wskazują na lata 30. XVIII wieku. Podobne pilastry i podwójne okna ma łącznik dworu Götzenów w Sarnach.

W oficynie, na czwartej kondygnacji klatki schodowej, zachował się fragment sztukaterii z lat 30. XVIII wieku. To plafon, czyli ozdobne pole na suficie, w kształcie czterolistnej koniczyny, z przedstawieniem sadu albo ogrodu, obwiedziony potrójną listwą. W narożnikach sufit zdobi wić z liści akantu.

Koniec kłodzkiej linii

W 1746 roku dobra przejął Johann Joseph Leonhard von Götzen. Do jego pełnoletności zarządzał nimi Johann Heinrich von Schenkendorf. Johann Joseph przeszedł na służbę króla pruskiego Fryderyka II i w 1747 roku dostał tytuł podkomorzego. Zmarł w 1771 roku bezpotomnie, obciążony długami, i na nim wygasła kłodzka, katolicka linia rodu.

Dobra lenne w Sarnach i Tłumaczowie wróciły do króla. Fryderyk Wilhelm II podarował je, być może razem z domem w Kłodzku, swojemu przybocznemu adiutantowi, generałowi Friedrichowi Wilhelmowi von Götzenowi z ewangelickiej, brandenburskiej linii rodu. To on w 1807 roku dowodził obroną twierdzy kłodzkiej przed wojskami napoleońskimi. Pod koniec życia osiadł w Kudowie i zmarł tam w 1820 roku. W latach 1810–1811 landratem, czyli przedstawicielem władzy państwowej w mieście i powiecie, był hrabia Adolf Sigismund von Götzen.

Kamienica kupców

W trzeciej ćwierci XIX wieku kamienicę i oficynę znów gruntownie przebudowano. Nadbudowano wyższe piętra, które widać po uskoku muru na tylnej ścianie, a fasada dostała wystrój neoklasycystyczny. Kto to zlecił, nie wiadomo, bo akta sprzed 1945 roku się nie zachowały.

Fasada ma pięć osi okien i wejście pośrodku. Od drugiej do czwartej kondygnacji pokrywają ją poziome pasy boniowania, czyli tynku ułożonego na kształt kamiennych bloków. Na środku budynku biegnie czterobiegowa klatka schodowa ze świetlikiem w dachu, wsparta na czterech filarach. Ma drewniane balustrady z toczonych, wrzecionowatych słupków.

W XX wieku właścicielami byli kupcy: Samuel Rachwalsky w latach 1910–1911 i Konrad Dolkmer w 1929 roku. W okresie międzywojennym na parterze działały sklep konfekcyjny Jacques’a Brassa i sklep obuwniczy Salomona Weinsteina. Brass zmarł w 1932 roku, a Weinstein w 1938 roku wyjechał do Kolonii.

Około 1985 roku piwnice zabezpieczono metodami górniczymi, częściowo podmurowując ściany i sklepienia. W latach 1986–1988 wyremontowano elewację.