Kościół Wniebowzięcia NMP w Kłodzku: gotyk joannitów i barok jezuitów

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny stoi na placu Kościelnym, w południowej części starego miasta, tuż przy dawnych murach. Ma dwie kamienne wieże od zachodu i trzy nawy. Budowano go przez cały XV wiek, a wnętrze urządzili w baroku jezuici. Od 2016 roku jest kolegiatą, czyli kościołem z kapitułą duchownych.

Joannici i Arnošt z Pardubic

W latach 80. XII wieku do Kłodzka sprowadzono joannitów. Najpierw osiedli na Przedmieściu Ząbkowickim, gdzie mieli siedzibę zakonu, szpital i kaplicę. Potem przenieśli się na dzisiejszy plac Kościelny i przed 1319 rokiem postawili tu duży drewniany kościół.

W latach 1305–1310 w szkole parafialnej joannitów uczył się chłopiec, który został pierwszym arcybiskupem Pragi: Arnošt z Pardubic. Jego ojciec był królewskim burgrabią w Kłodzku. Według biografa Arnošta w tutejszym kościele parafialnym miał on wizję. Maryja z obrazu odwróciła się od niego plecami, co skłoniło go do zmiany życia. Jako arcybiskup ufundował obecny murowany kościół. Kamień węgielny położono z jego inicjatywy w 1344 roku, a budowali go joannici jeszcze długo po jego śmierci. Zmarł w 1364 roku w Roudnicy nad Łabą i został pochowany w Kłodzku.

Pierwszy etap budowy, czytelny w murach, przypada na lata 1400–1428. Powstała wtedy wschodnia część kościoła z prezbiterium, kaplica św. Zygmunta i fragmenty ścian naw. Nową część przykryto płaskim stropem i połączono z dawną drewnianą nawą.

Gotycki kościół rośnie przez sto lat

Budowa przyspieszyła w latach 1458–1467. Dokończono wtedy południową nawę boczną z portalem, dużą zakrystię i południową wieżę, zwaną Białą. W latach 1473–1500 zbudowano nawę główną z przedsionkiem, północną wieżę, zwaną Czarną, i północną nawę boczną z podwójnym portalem i podcieniem przed nim. Autorem był zapewne Hans Strasberg. Pod koniec XV wieku prezbiterium, nawy boczne i dół północnej wieży nakryto sklepieniami podobnymi do tych w kościele św. Barbary w Kutnej Horze.

Wieże zwieńczono kamiennymi, ażurowymi koronkami i nakryto ostrymi ceglanymi hełmami. Na północnej wieży, obok ostrołukowego okna ozdobionego wygiętym w ośli grzbiet szczytem, są tarcze z herbem Podiebradów, panów hrabstwa kłodzkiego.

W pierwszej ćwierci XVI wieku budowano dalej, już z pierwszymi elementami renesansu. W latach 1501–1503 dobudowano kaplicę św. Jakuba, a w 1512 roku ukończono fasadę. Około 1522 roku podcień przy nawie północnej zamurowano i przerobiono na kaplicę Ogrójec. Na końcu, w latach 1552–1555, mistrz L. Schleierweber ze Świdnicy przykrył nawę główną sklepieniem z siecią żeber.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieKłodzko: twierdza nad miastem i gotycki most na Młynówce

Luteranie i jezuici

Od 1563 roku kościół należał do luteranów. W 1623 roku, po zdobyciu miasta przez cesarskie wojsko, oddano go jezuitom. Zakon przyszedł do Kłodzka jako filar kontrreformacji. Jezuici zamknęli przykościelny cmentarz, a przy kościele postawili swoje kolegium, połączone z nim krytym przejściem.

W drugiej połowie XVII wieku przebudowali kościół w stylu baroku. Nad nawami bocznymi nadbudowali galerie, czyli empory, z dwiema kaplicami. W latach 1674–1675 Geronimo Fatchone z warsztatu Luragów ozdobił wnętrze sztukaterią. W 1683 roku na miejscu gotyckiej kaplicy św. Zygmunta powstała barokowa Kaplica Zmarłych. Około 1693 roku C. Tanquart z Nysy pomalował ściany nawy głównej.

W latach 1727–1729 przebudowano prezbiterium, żeby zmieścić nowy ołtarz. Christoph Tausch pomalował jego sklepienie scenami, które udają przestrzeń otwartą w niebo. W 1732 roku postawiono nową wieżyczkę na dachu, a w 1783 roku przebudowano wieże.

Co jest w środku

Prezbiterium nakrywa kopuła z malowanym Wniebowzięciem Maryi. Nawę główną od bocznych oddzielają ostrołukowe arkady na ośmiobocznych filarach. Wyżej biegną galerie z balustradami z toczonych słupków, a nad nimi malowidła ilustrujące hymn Salve Regina, z objaśnieniami w ozdobnych tarczach. Gotyckie żebra nawy głównej jezuici obsadzili sztukaterią: aniołami, rogami obfitości, girlandami kwiatów i owoców. Nawy boczne mają sklepienia gwiaździste i sieciowe, w południowej zworniki, czyli kamienie w miejscu skrzyżowania żeber, są rzeźbione.

W ołtarzu głównym z 1727 roku stoi gotycka figura Maryi z około 1450 roku, wyrzeźbiona z drewna cedrowego. Boczne ołtarze poświęcono jezuickim świętym: Ignacemu Loyoli (1712–1713, Michael Kössler) i Franciszkowi Ksaweremu (1739). Przy filarach stoją jeszcze trzy ołtarze, wśród nich ołtarz Wniebowzięcia z 1725 roku.

Najwięcej dzieł zostawił Michael Klahr starszy, rzeźbiarz z Lądka-Zdroju, autor siedmiometrowego pomnika Trójcy Świętej w tym mieście. W kłodzkim kościele są jego ambona z 1717 roku, obudowa organów z 1725 roku i konfesjonały z 1720 roku. Wnętrze uzupełniają renesansowa chrzcielnica z 1517 roku, liczne XVIII-wieczne figury apostołów i świętych, kute barokowe kraty z lat około 1680–1700 i z około 1716 roku.

Grób arcybiskupa i Madonna Kłodzka

W kościele są dwa nagrobki Arnošta z Pardubic. Starszy, z końca XIV wieku, stał w prezbiterium, a w 1861 roku przeniesiono go do nawy północnej. Drugi, z 1864 roku, wyrzeźbił J. Janda.

Dwa wielkie obrazy Christopha Tauscha z lat 1727–1729 opowiadają o początkach kultu maryjnego w Kłodzku. Jeden pokazuje wizję młodego Arnošta, drugi biskupa adorującego Madonnę Kłodzką. Sama Madonna Kłodzka to gotycki obraz na desce: Maryja na tronie z Dzieciątkiem, a u jej stóp klęczy Arnošt jako fundator. Namalował go czeski malarz z kręgu dworu Karola IV dla klasztoru augustianów w Kłodzku. Obraz przetrwał wojnę trzydziestoletnią i po 1625 roku trafił do kościoła parafialnego. W 1902 roku kupiło go muzeum w Berlinie i dziś wisi w tamtejszej Gemäldegalerie.

Kaplice

Przy nawie północnej jest kaplica Ogrójec, dawny podcień przed wejściem. Dół dawnych arkad zasłania ściana z oknami i płytkami ze scenami Męki Pańskiej. W środku zachował się dawny zewnętrzny portal nawy, podwójny, z oryginalnymi drzwiami i figurą św. Jana Chrzciciela. Na ścianach są resztki późnogotyckich malowideł z lat około 1520–1540, a w kaplicy kamienne figury Chrystusa i apostołów oraz płaskorzeźba z Judaszem i żołnierzami.

Obok stoi barokowa Kaplica Zmarłych z ołtarzem z Ukrzyżowaniem z 1722 roku. Przy nawie południowej jest kaplica św. Jakuba ze sklepieniem w gwiazdę. Na zewnątrz, we wnęce między oknami, stoi św. Jakub w stroju pielgrzyma. W środku w 1974 roku odsłonięto malowidła z 1510 roku: Maryję na półksiężycu, apostołów, świętych i chustę z twarzą Chrystusa trzymaną przez anioły.

Do kościoła i na dawny cmentarz prowadzi barokowa brama z 1703 roku. Podobnie jak północna wieża, nosi nazwę Czarnej. W jej zwieńczeniu stoją figury trzech jezuickich świętych: Ignacego Loyoli, Franciszka Ksawerego i Franciszka Borgiasza.

Kościół odnawiano w latach 1836–1841, 1929–1937 i w drugiej połowie XX wieku.