Fort Owcza Góra w Kłodzku: pruska gwiazda nad Nysą

Po wschodniej stronie Nysy Kłodzkiej, naprzeciw Góry Fortecznej, wznosi się Owcza Góra. Na jej szczycie leży fort zbudowany w połowie XVIII wieku przez Prusaków. Ma kształt sześcioramiennej gwiazdy, otoczonej wałem ziemnym i fosą.

Druga połowa twierdzy

Po 1742 roku Kłodzko należało do Prus i nowa władza przebudowywała tutejszą twierdzę. Projekt z 1743 roku przygotował inżynier wojskowy Gerhard Cornelius von Walrave. Jego pomysł polegał na tym, żeby nie budować jednej warowni, tylko dwie. Główna twierdza nad miastem i fort na Owczej Górze stanęły po dwóch stronach doliny i razem zamykały drogę biegnącą wzdłuż Nysy. Obie warownie spięto dwiema liniami umocnień przecinającymi dolinę, a między nimi zbudowano most i śluzę do spiętrzania wody w rzece.

W takim układzie samego miasta nie otoczono nowymi umocnieniami, inaczej niż w Głogowie, Koźlu czy Nysie.

Fort budowano w latach 1745–1750 pod kierunkiem inżyniera von Wrede, który prowadził też przebudowę twierdzy głównej.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieKłodzko: twierdza nad miastem i gotycki most na Młynówce

Jak zbudowano fort

Każde z sześciu ramion gwiazdy ma inną rolę. Zachodnie, zwrócone ku miastu, to Wysoka Korona: szerokie, zygzakowate umocnienie z pomieszczeniami pod ziemnym nasypem, zwanymi kazamatami. Wschodnie ramię tworzy Niska Korona, bastion z dwoma dużymi zygzakowatymi skrzydłami po bokach. Dwa kolejne ramiona to lunety, czyli wysunięte szańce w kształcie grotu strzały. Od południa fort zamyka wydłużona Podkowa ze studnią w sklepionym pomieszczeniu.

Całość otacza ziemny wał. Od zachodu wbudowano w niego koszary, także ukryte pod ziemią, z małym stanowiskiem strzeleckim pośrodku, z którego można było ostrzeliwać fosę. Wokół fortu biegną sklepione podziemne chodniki kontrminowe. Wchodzi się do nich z niewielkich przedsionków w zewnętrznej fosie. Obrońcy mieli tędy docierać do podkopów, którymi nieprzyjaciel próbowałby podejść pod mury.

W pomieszczeniach zachowały się wnęki na kominki i kamienne obramienia okien i drzwi. Cztery murowane wartownie mają ozdobne zwieńczenia.

Trzy oblężenia

Fort nie zdążył jeszcze powstać, kiedy przyszło pierwsze oblężenie. Od 7 grudnia 1744 do 14 lutego 1745 roku twierdzę główną oblegali Austriacy pod dowództwem generała von Wallisa.

W latach 1750–1760 wokół Owczej Góry dobudowano cztery lunety: Wojciechowską, Goszycką, Wodną i Nową. W 1760 roku ukończono zewnętrzny wał z dużą fosą i ukrytą drogą dla obrońców. W tym samym roku, od 30 maja do 26 lipca, twierdzę oblegali i zdobyli Austriacy pod wodzą generała Laudona. Przez następne trzy lata naprawiali i uzupełniali umocnienia. 18 marca 1763 roku oddali twierdzę Prusakom.

Około 1773 roku fosy Owczej Góry pogłębiono pod kierunkiem pułkownika Reglera. W latach 1790–1807 rozbudowywano podziemne chodniki.

Trzecie oblężenie przyszło w 1807 roku. Od 6 lutego do 26 lipca twierdzę otaczały wojska napoleońskie pod dowództwem generała Vandamme’a. Zniszczyły wtedy małe, wysunięte szańce Owczej Góry.

Po wojnach napoleońskich

W XIX wieku fort przebudowywano kilka razy. W 1823 roku przebudowano zewnętrzną ścianę fosy, w 1831 roku Bramę Celną. 22 czerwca 1866 roku, w związku z wojną prusko-austriacką, ogłoszono w twierdzy stan oblężenia.

11 marca 1869 roku zaczęto stopniowo likwidować twierdzę. Fort mimo to dalej się zmieniał. Po 1870 roku wnętrze schronu na Wysokiej Koronie przebudowano pod stanowiska haubic. Powstały schrony w poprzecznych wałach i nowe ceglane, sklepione budynki koszarowe. W 1873 roku zbudowano nową bramę przy Podkowie i rozbudowano studnię. Do 1918 roku fort był częściowo uzbrojony.

W czasie II wojny światowej w forcie urządzono więzienie, a potem zakład produkcji zbrojeniowej AEG.

Fort dziś

W 2002 roku fort wpisano do rejestru zabytków. Według planów z 2023 roku w wyremontowanych koszarach ma działać inkubator przedsiębiorczości dla około dwudziestu firm. Projekt za 11,5 miliona złotych w 80 procentach sfinansowano z regionalnego programu operacyjnego Dolnego Śląska. Przy okazji powstają droga dojazdowa, ścieżka rowerowa, urządzenia dla turystów i wieża widokowa.