Zamek krzyżacki w Lęborku: dom wójtów nad Łebą

W 1408 roku do Lęborka przyjechał wielki mistrz zakonu krzyżackiego Ulrich von Jungingen. Objeżdżał zachodnie krańce państwa zakonnego, a w mieście zatrzymał się na zamku nad Łebą. Dwa lata później, w 1410 roku, zamek zajęły wojska Władysława Jagiełły.

Z warowni, w której gościł, zostało dziś jedno skrzydło: długi ceglany dom przy ulicy Przyzamcze , z gotyckim szczytem i wieżyczką na klatkę schodową.

Siedziba krzyżackiego wójta

Krzyżacy zbudowali zamek razem z miastem. Lębork dostał przywilej lokacyjny w 1341 roku, a zamek był gotowy w 1363 roku. Tego samego roku po raz pierwszy wymieniono wójta, który w nim zamieszkał, czyli krzyżackiego urzędnika rządzącego miastem i okolicą: Dietricha von Loupheima.

Zamek stał w narożniku miasta i był połączony z jego murami. Zajmował prostokąt o wymiarach mniej więcej 65 na 55 metrów. Mieszkalny dom zakonny miał jedno skrzydło, o długości 47 i szerokości 11 metrów. Przez środek założenia płynął kanał odprowadzony z fosy, a na nim pracował młyn zamkowy. Od strony miasta, za murami, stał spichlerz.

Wielkość zamku pozwala przypuszczać, że był domem gościnnym dla rycerzy zakonnych i dla rycerzy z zachodniej Europy, jadących do stolicy zakonu.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieLębork: krzyżackie miasto nad Łebą i Baszta Bluszczowa

Układ z 1386 roku i wizyty wielkich mistrzów

Zamek gościł kolejnych wielkich mistrzów. Był tu Winrych von Kniprode. W 1386 roku wielki mistrz Konrad Zöllner von Rotenstein podpisał w lęborskim zamku układ z książętami pomorskimi, Warcisławem VII i Bogusławem VIII, wymierzony w Jagiełłę. Książęta mieli wesprzeć zakon wojskiem w razie wojny z Polską, a Krzyżacy zapłacić im 10 tysięcy grzywien i przekazać ziemię dobrzyńską.

W 1410 roku miasto i zamek zajęły wojska polskie. Po pokoju toruńskim w następnym roku wróciły do zakonu. Zniszczony zamek odbudowano w 1481 roku.

Książęta pomorscy

W czasie wojny trzynastoletniej, w 1454 roku, władza krzyżacka w Lęborku upadła. Po drugim pokoju toruńskim ziemię lęborską dostał w lenno książę pomorski Eryk II. W 1490 roku Lębork przeszedł na Bogusława X jako posag jego żony, córki króla Kazimierza Jagiellończyka.

Za książąt pomorskich średniowieczna warownia zmieniła się w renesansowy zamek. Przebudowę prowadzili w drugiej połowie XVI i w pierwszej połowie XVII wieku książęta Jan Fryderyk, Barnim X i Bogusław XIII. W 1575 roku do północnej ściany dobudowano kwadratową klatkę schodową w kształcie wieży. Przy kanale, obok mostu, stanął budynek zwany Kancelarią, a od wschodu, prostopadle do domu zakonnego, tak zwany Nowy Dom. Do spichlerza dostawiono stajnię i wozownię.

Po bezpotomnej śmierci ostatniego księcia, Bogusława XIV, w 1637 roku zamek i miasto wróciły do Polski. Dwadzieścia lat później, w czasie potopu, oddano je w lenno elektorowi brandenburskiemu Fryderykowi Wilhelmowi.

Urzędy, szkoła i kaplica

Później zamek mieścił urząd okręgowy i urząd sądowy. W XVII wieku działała w nim szkoła katolicka, którą zniszczył pożar w 1682 roku. W 1718 roku w jednej z sal urządzono kaplicę dla gminy protestanckiej.

W pierwszej połowie XIX wieku główny budynek miał jeszcze średniowieczne ganki obronne. Około 1820 roku zaczęto rozbierać pozostałe budynki i mury obwodowe. Kancelaria, Nowy Dom, stajnia i wozownia nie przetrwały. Dom zakonny przerobiono na zwykły budynek mieszkalny, a jego zabytkowy charakter został prawie zatarty. W 1935 roku zaadaptowano go na potrzeby sądu.

Co zostało z warowni

Budynek stoi na fundamencie z kamienia polnego. Ma trzy kondygnacje i jest podzielony na dwie części: zachodnią, nieco szerszą, i wschodnią. Gotycki mur zachował się we fragmentach, w większości uzupełniono go cegłą z XX wieku. Wszystkie okna są nowe, ale w ścianach widać ślady dawnych okien i wnęk zamkniętych łukiem.

Przetrwał wschodni szczyt schodkowy z ostrołukowymi wnękami. Zachodniego szczytu już nie ma. Wieżyczkę z klatką schodową nakrywa dach czterospadowy, a wewnątrz schody biegną pod sklepieniami krzyżowymi. Wnętrza przebudowano w XX wieku, zachowując dawny układ. Najcenniejszym elementem wyposażenia jest XVI-wieczny kominek z piaskowca. W piwnicach przetrwały podobno sklepienia kolebkowe i krzyżowo-żebrowe, ale nie ma do nich wstępu.

Młyn i dwie hipotezy

Krzyżacy postawili przy kanale młyn i browar. Średniowieczny młyn był jednym z największych na Pomorzu Gdańskim. Na parterze mieścił browar, na piętrze mieszkał młynarz. W 1806 roku mieszkanie młynarza przeniesiono do nowego budynku, połączonego z młynem od południa. Budynek młyna obecny kształt dostał na początku XIX wieku. W 1910 roku zainstalowano w nim turbinę wodną. Po wielu modernizacjach młyn pracował do lat 90. XX wieku.

Jak dokładnie wyglądał średniowieczny zamek, nie wiadomo. Starsza hipoteza zakłada trzy wieże w murach obwodowych, nowsza, Andrzeja Barańskiego, tylko dwie. Bezsporna jest trzykondygnacyjna wieża w narożniku obok wlotu kanału młyńskiego, w której prawdopodobnie było więzienie. Druga stała w przeciwległym narożniku. Później zamieniono ją na silos zbożowy. Barański uważa też, że spichlerz ze stajniami nie stał poza murami, tylko tworzył północną ścianę zamku. Dowodem ma być zachowany odcinek muru łączący stajnię z wieżą, grubszy niż mury miejskie. Przechowywana w spichlerzu sól była zbyt cenna, by zostawić ją za murami.