Kościół św. Jakuba w Lęborku: gotycka fara i sanktuarium

Na południowej ścianie prezbiterium wiszą dwie renesansowe płyty nagrobne. Jedna upamiętnia Joachima von Zitzewitza, starostę lęborskiego i bytowskiego, zmarłego w 1563 roku, druga jego córkę Dorotheę, zmarłą trzy lata po nim. Są najstarszymi nagrobkami w kościele, który był wtedy w rękach protestantów, a stał już od ponad stu lat.

Kościół św. Jakuba to najstarsza świątynia Lęborka i jego dawna fara, czyli główny kościół parafialny miasta. Stoi przy ulicy Basztowej , w narożniku średniowiecznego miasta, tuż przy murach obronnych.

Fara z czasów lokacji

Pierwsza wzmianka o lęborskim kościele i jego proboszczu, Macieju, pochodzi z 1338 roku. Znalazła się w dokumencie, który poprzedził akt lokacyjny miasta wydany przez Krzyżaków w 1341 roku. Wezwanie św. Jakuba poświadczono w 1492 roku i kościół nosi je do dziś.

Pierwsza świątynia była prawdopodobnie niewielka, drewniana albo murowana. Obecny kościół budowano w drugiej połowie XIV i w pierwszej połowie XV wieku. Do budowy użyto dużej cegły, o długości 28–30 centymetrów, a do ozdób profilowanych kształtek ceglanych.

Kościół był częścią obrony miasta. Nad oknami jego ścian biegnie rząd niewielkich wnęk, a w ścianie północnej, od strony murów, otwierały się z nich otwory strzelnicze dawnego ganku obronnego.

Ten wpis to rozdział przewodnika po mieścieLębork: krzyżackie miasto nad Łebą i Baszta Bluszczowa

Protestanci, Szwedzi i dwa pożary

Od lat 40. XVI wieku z kościoła korzystali razem katolicy i zwolennicy reformacji. Potem przeszedł w ręce protestantów. Jedne źródła podają, że stało się to około 1535 roku, inne mówią o połowie stulecia. Protestancki pozostał do 1639 roku.

Zwrot przyszedł po śmierci ostatniego księcia pomorskiego, Bogusława XIV, w 1637 roku. Ziemia lęborska wróciła wtedy do Korony, a przywrócono w niej religię katolicką. 20 października 1640 roku kościół ponownie konsekrowano i odtąd jest katolicki.

W 1657 roku Szwedzi, opuszczając miasto, wzniecili pożar. Spłonęły dachy, zawaliły się sklepienia, czyli ceglane zadaszenia wnętrza. W 1682 roku kolejny pożar zniszczył korpus kościoła. Podczas wizytacji w 1702 roku nabożeństwa odbywały się tylko w prezbiterium, a reszta świątyni stała w ruinie.

Powolna odbudowa i huragan z 1818 roku

Odbudowa postępowała przez cały XVIII wiek. W 1754 roku wyremontowano wieżę i nakryto ją dachem w kształcie namiotu. W 1766 roku korpus miał już dach, ale drewniany strop położono tylko nad nawą środkową, a posadzka była z cegieł. Od 1790 do 1834 roku przybywały nowe ołtarze boczne.

W styczniu 1818 roku nad Lęborkiem przeszedł potężny huragan. Zniszczył wieżę, dachy i okna kościoła. Dachy odbudowano w 1822 roku. W tym samym roku kościół dostał nowe organy, wykonane przez organmistrza ze Szczecina. W 1841 roku położono nową posadzkę, a w 1849 roku przeprowadzono kolejną większą naprawę.

Wielka restauracja 1907–1910

Obecny wygląd kościół zawdzięcza przebudowie z lat 1907–1910, prowadzonej z inicjatywy proboszcza Paula Broschkiego. Koszt oszacowano na 60 tysięcy marek. Projekt przygotował powiatowy inspektor budowlany Peters, a prace prowadził budowniczy Fromm z Lęborka.

Zewnętrzne mury odnowiono i częściowo przemurowano, wymieniając zniszczone kształtki. Namiotowy dach wieży zastąpiono dwuspadowym, osłoniętym od północy i południa dwoma schodkowymi szczytami. Przy południowej ścianie dobudowano kruchtę, czyli zadaszone wejście, a przy wieży niewielką przybudówkę. We wnętrzu odtworzono sklepienia w nawach i w prezbiterium, zostawiając dawne wyposażenie. Posadzkę ułożono z piaskowca znad Wezery, wstawiono nowe ławki i stalle, a ściany pokryto nową dekoracją malarską. 13 września 1910 roku kościół ponownie wyświęcono. Od tamtej pory jego bryła się nie zmieniła.

Co widać z zewnątrz

Kościół ma trzy nawy równej wysokości, cztery przęsła długości i węższe od nich prezbiterium zamknięte prostą ścianą. Od zachodu stoi kwadratowa wieża o pięciu kondygnacjach. Całość ma 48 metrów długości, wieża 40 metrów wysokości.

Mury opinają przypory, czyli ceglane filary wzmacniające ściany z zewnątrz. Wysokie okna zakończone ostrym łukiem wypełniają witraże ze scenami figuralnymi i ornamentem roślinnym. Ścianę wschodnią prezbiterium wieńczy wysoki szczyt schodkowy ze sterczynami, smukłymi wieżyczkami na końcach stopni. Podobne szczyty, z ozdobnymi wnękami, zamykają wieżę. W jej przyziemiu, od zachodu, otwiera się ostrołukowy portal o gęsto profilowanych ościeżach.

Teren kościelny od południa i wschodu otacza niski ceglany mur z bramami i furtkami. Na północ od kościoła stoją plebania i budynek parafialny.

Wnętrze

Nawy dzielą ośmioboczne filary. W prezbiterium i nawach rozpięto sklepienia gwiaździste, w których żebra układają się w gwiazdy. W zakrystii jest sklepienie kryształowe, złożone z ostrych, ukośnych płaszczyzn.

Wyposażenie jest barokowe, z XVIII wieku: ołtarz główny, cztery ołtarze boczne i ambona. Obok renesansowych płyt Zitzewitzów uwagę zwraca neogotycka obudowa organów. Wnętrze można zobaczyć przed nabożeństwami i po nich.

Franciszkanie i sanktuarium

W 1945 roku kościół nie poniósł większych strat. Po wojnie objęli go franciszkanie, bo był jedynym katolickim kościołem w Lęborku i okolicy. Zakonnicy wrócili w ten sposób do miasta, w którym mieli już klasztor od XV do przełomu XVI i XVII wieku. Obecny klasztor erygowano 3 marca 1973 roku.

Św. Jakub jest patronem Lęborka od 1998 roku. W czerwcu 2010 roku franciszkanie sprowadzili z Watykanu jego relikwie, a 25 lipca 2010 roku biskup pelpliński Jan Bernard Szlaga ustanowił kościół Diecezjalnym Sanktuarium św. Jakuba Apostoła. Uroczystość zaczęła się przejściem z relikwiami spod ratusza.

Kościół leży na Pomorskiej Drodze św. Jakuba, części sieci szlaków prowadzących do Santiago de Compostela. Lęborski odcinek biegnie z Sianowa przez Lębork i Łebę do Smołdzina.