W 1341 roku wielki mistrz zakonu krzyżackiego Dietrich von Altenburg dał Rutcherowi von Emmerich sto łanów, czyli sto dawnych działek pola, nad rzeką Łebą i przywilej na założenie miasta. Lębork lokowano na prawie chełmińskim. Krzyżacy w ciągu dwudziestu lat otoczyli go murem, zbudowali zamek dla swojego wójta i ceglaną farę.
Z tamtego miasta przetrwało sporo: baszty, odcinki murów, kościół, dom zakonny i spichlerz na sól. Pod koniec XIX wieku Lębork wyszedł za mury. Za nimi stanęły ratusz, wille fabrykantów, browar i gmachy urzędów. W marcu 1945 roku centrum miasta spłonęło. Budynki opisane niżej przetrwały.
Zamek krzyżacki
Zamek krzyżacki był gotowy w 1363 roku. W tym samym roku zamieszkał w nim pierwszy wójt, krzyżacki urzędnik rządzący miastem i okolicą, Dietrich von Loupheim. Warownia stała w narożniku miasta, połączona z jego murami, a przez jej środek płynął kanał z młynem.
Na zamku zatrzymywali się wielcy mistrzowie. W 1386 roku podpisano tu układ zakonu z książętami pomorskimi przeciw Jagielle, a w 1408 roku przyjechał Ulrich von Jungingen. Po 1454 roku ziemia lęborska przeszła w ręce książąt pomorskich. Za nich średniowieczny zamek przebudowano na renesansowy. Z całej warowni zostało jedno skrzydło. Od 1935 roku działa w nim sąd. O wójtach, książętach i dwóch hipotezach na temat dawnego wyglądu zamku piszemy w osobnym tekście o zamku krzyżackim w Lęborku.
Kościół św. Jakuba
Proboszcza lęborskiej parafii wymieniono już w 1338 roku, w dokumencie poprzedzającym lokację. Obecny kościół św. Jakuba budowano w drugiej połowie XIV i w pierwszej połowie XV wieku, w narożniku miasta, przy samych murach. W ścianie od strony murów otwierały się strzelnice ganku obronnego.
W XVI wieku przejęli go protestanci. Po śmierci ostatniego księcia pomorskiego w 1637 roku ziemia lęborska wróciła do Korony, a kościół do katolików. Szwedzi podpalili go w 1657 roku, potem przyszedł drugi pożar i powolna odbudowa. W 1818 roku huragan zerwał dachy, a w latach 1907–1910 kościół gruntownie przebudowano. Od 2010 roku jest sanktuarium na Pomorskiej Drodze św. Jakuba.
Mury obronne i Baszta Bluszczowa
Mury Lęborka miały około 1200 metrów długości, dwie bramy i ponad trzydzieści baszt. Najlepiej zachowała się narożna Baszta Bluszczowa: 24 metry, pięć kondygnacji, z dołu pięcioboczna, wyżej ośmioboczna, ze ścianami zdobionymi wzorem z błyszczących cegieł. Najwyższą kondygnację i stożkowy dach odbudowano w 1907 roku.
Bluszcz porastał ją do zimy 1855 roku. Legenda mówi, że lekarz uratował z jego liści miasto chore na kaszel, gotując z nich syrop, a baszta została bez zielonej sukni. Drugi narożnik murów zamyka Baszta Kwadratowa przy ulicy Korczaka.
Spichlerz solny
Sól przyjeżdżała do Lęborka lądem, z nadmorskiego miasta Łeba. Składano ją w spichlerzu solnym, który zamyka od północy dawny dziedziniec zamkowy. Parter ma gotycką ścianę, a piętro zbudowano w murze pruskim, z drewnianego szkieletu wypełnionego cegłą. Dziś w spichlerzu działa zbór zielonoświątkowców.
Kamienice przy Staromiejskiej i dawnym rynku
Średniowieczny ratusz stał pośrodku rynku, dzisiejszego placu Pokoju. Zabudowa wokół rynku i przy dawnej ulicy Słupskiej, dziś Staromiejskiej, spłonęła w wielkim pożarze. Na początku XX wieku stanęły tu nowe kamienice, większość przy Staromiejskiej w 1910 roku. Budowano je z maszynowej cegły w dwóch kolorach, z glazurowanymi kształtkami, nawiązując do romańskich i gotyckich form.
W marcu 1945 roku rynek spłonął znowu. Przetrwał szereg przy Staromiejskiej i kilka kamienic przy placu Pokoju, w tym dawna apteka. Te i inne domy z przełomu wieków, przy ulicy Reja, placu Kopernika i Kossaka, opisujemy we wpisie o kamienicach Lęborka.
Ratusz
Stary ratusz na rynku rozebrano w 1874 roku, bo był w złym stanie. Nowy zbudowano już poza średniowiecznym miastem, przy ówczesnej Paradestrasse, a pod budowę rozebrano część murów. Ratusz otwarto 5 stycznia 1900 roku.
To neogotycki gmach z czerwonej cegły, z wieżą zakończoną latarnią i iglicą. Wschodnia część nawiązuje do średniowiecznego poprzednika. W Sali Rajców są witraże z herbami szlacheckich rodów ziemi lęborskiej, które sfinansowały budowę. W 1927 roku dobudowano skrzydło kasy oszczędności z piwnicą rajców.
Willa Casperów
Dziesięć lat przed ratuszem mur rozebrano pod dom fabrykanta. W 1890 roku Wilhelm Casper, właściciel wytwórni spirytusu i likierów, zbudował obok niej willę dla rodziny. Jako jedyna w mieście miała centralne ogrzewanie, zasilane wodą nagrzaną przy chłodzeniu alkoholu. Casperowie udostępniali tę ciepłą wodę także mieszkańcom: każdy mógł ją nabrać z kotła zbiorczego.
Z wytwórni Casperów wziął się też pożar z 1945 roku. Czerwonoarmiści znaleźli w niej dwie kadzie spirytusu, każdą po 55 tysięcy litrów, i wytoczyli beczki na rynek. Żołnierze użyli spirytusu także do podpalania. Ogień zniszczył 55 procent mieszkalnych budynków Lęborka. Dziś w willi mieści się Miejska Biblioteka Publiczna.
Browar Magdalińskich
Hermann Magdalinski był szewcem. Gdy buty zaczęto robić w fabrykach, w 1857 roku założył browar. Jego syn Heinrich przestawił się na piwo leżakowe i w 1898 roku zbudował nowy gmach przy dzisiejszej Alei Wolności. Browar Magdalińskich z wieżą i fasadą jak z warowni działał do 1945 roku, a na fasadzie do dziś jest medalion z Gambrinusem, patronem piwowarów. Dziś to pasaż handlowy Stary Browar.
Z rodziny Magdalińskich pochodziła Teresa, matka wynalazcy Paula Nipkowa.
Muzeum w kamienicy Nipkowów
Paul Nipkow urodził się w Lęborku w 1860 roku, przy ulicy Młynarskiej. W 1884 roku zgłosił do opatentowania tarczę, która rozkładała obraz i składała go z powrotem. Stała się podstawą telewizji mechanicznej. W 1913 roku na miejscu jego domu rodzinnego stanęła kamienica, która do 1945 roku należała do Nipkowów.
Od 1946 roku mieści Muzeum w Lęborku. Na trzecim piętrze jest gabinet wynalazcy z jego tarczą, a w innych salach wystawy historyczna, archeologiczna i etnograficzna z chatą kaszubską.
Kaplica w parku Michalskiego
Rodzice Nipkowa spoczęli na cmentarzu ewangelickim, między dzisiejszymi ulicami 1 Maja, Wojska Polskiego i Okrzei. Cmentarz zamknięto na początku lat 60., a groby przenoszono do 1965 roku. Na jego miejscu jest dziś park im. Mieczysława Michalskiego.
Została neogotycka kaplica pogrzebowa z 1870 roku . Dziś to kaplica ewangelicko-augsburska, filia parafii Świętego Krzyża w Słupsku.
Aleja Wolności i Armii Krajowej
Ulice za dawnymi murami zabudowano na przełomie XIX i XX wieku. Przy Armii Krajowej, obok ratusza i willi Casperów, w 1905 roku stanęła neogotycka poczta, a w 1928 roku bank nad samą Łebą, prawdopodobnie zaprojektowany przez architektów z kręgu Bauhausu. Przy Alei Wolności powstały łaźnia miejska z 1909 roku, wille i duże kamienice czynszowe. Po wejściu Armii Czerwonej w domu pod numerem 71 urzędowała radziecka komendantura. Ten fragment miasta opisujemy we wpisie o Alei Wolności.
Wieża ciśnień
W 1912 roku miasto dostało wodociągi. Wieża ciśnień, zaprojektowana przez lęborskiego architekta Wendela, stanęła na wzgórzu w dzisiejszym parku im. Bolesława Chrobrego. Była jednocześnie wieżą Bismarcka, jedną z około 240 wzniesionych ku czci kanclerza. Ma 31 metrów wysokości i 13-metrową wieżyczkę widokową. Dziś jest oddziałem muzeum z wystawą archeologiczną i tarasem, na który prowadzą 143 stopnie.
Starostwo powiatowe
W 1914 roku, z dala od śródmieścia, oddano do użytku gmach starostwa, niemieckiego Landratsamtu. Zaprojektował go Paul Schultze-Naumburg na wzór XVIII-wiecznej rezydencji: z dziedzińcem w kształcie podkowy, mansardowymi dachami i parkiem od południa. Do dziś mieści starostwo powiatowe.
Dawna uczelnia nauczycielska przy Marcinkowskiego
Po 1920 roku powiat lęborski został po niemieckiej stronie nowej granicy z Polską. Miasto straciło dostęp do surowców i rynków zbytu, a wiele zakładów upadło.
W latach 30. w Lęborku zbudowano uczelnię. Zespół budynków przy ulicy Marcinkowskiego , wzniesiony w latach 1933–1938, był częścią programu budowy szkół kształcących nauczycieli dla przygranicznych, wschodnich terenów III Rzeszy. Stanął na podmokłym terenie przy ujściu potoku Okalica do Łeby: potok przesunięto o 30 metrów, a budynki postawiono na dębowych palach. Miał sale wykładowe, salę kinową na 250 miejsc, aulę, dwie sale gimnastyczne i internat. Przed wojną mieściła się tu Wyższa Szkoła Kształcenia Nauczycieli.
Po wojnie w budynkach stacjonowała jednostka Armii Radzieckiej. Dziś mieszczą szkoły średnie. Niemiecki Lauenburg dostał polską nazwę w maju 1946 roku. Urzędnicy używali wcześniej nazwy Łebno, ostatecznie zatwierdzono Lębork.